रत्नकरण्ड श्रावकाचार
रत्नकरंड श्रावकाचार हा आचार्य समंतभद्र यांचा सुमारे १५० संस्कृत श्लोकांचा ग्रंथ असून गृहस्थ धर्मावरील सर्वांत प्राचीन स्वतंत्र श्रावकाचार मानला जातो. 'रत्नकरंड' म्हणजे रत्नांची पेटी — सम्यग्दर्शन, ज्ञान व चारित्र या रत्नांनी भरलेली. आचार्य प्रभाचंद्रांची संस्कृत टीका आणि पं. सदासुखदास यांची हिंदी टीका प्रसिद्ध आहे. पुढील सर्व श्रावकाचार ग्रंथ याच्या रचनेचे अनुसरण करतात.
अधिकारनिहाय सारांश
- सम्यग्दर्शन अधिकार (श्लोक १–४१): 'सद्दृष्टिज्ञानवृत्तानि धर्मं धर्मेश्वरा विदुः' — रत्नत्रय हाच धर्म; खरे देव, शास्त्र व गुरू यांवरील श्रद्धा हे सम्यग्दर्शन; आठ अंगे व त्यांची प्रसिद्ध उदाहरणे (अंजन चोर, अनंतमती, उद्दायन, रेवती राणी, जिनेंद्रभक्त, वारिषेण, विष्णुकुमार, वज्रकुमार); तीन मूढता व आठ मद; सम्यग्दर्शनाचा महिमा — 'सम्यक्त्वसंपन्न चांडालही देव'.
- सम्यग्ज्ञान अधिकार (श्लोक ४२–४६): सम्यग्ज्ञानाचे लक्षण आणि प्रथमानुयोग, करणानुयोग, चरणानुयोग व द्रव्यानुयोग हे चार अनुयोग.
- सम्यक्चारित्र अधिकार (श्लोक ४७–५१): राग-द्वेषनिवृत्तीसाठी हिंसादी पापांचा त्याग; सकल (मुनी) व विकल (श्रावक) चारित्र.
- अणुव्रत अधिकार (श्लोक ५२–६६): पाच अणुव्रते व त्यांचे अतिचार; प्रत्येक व्रत व पापाची कथा-उदाहरणे; मद्य, मांस, मधु त्यागासह पाच अणुव्रते म्हणजे श्रावकाचे आठ मूलगुण.
- गुणव्रत अधिकार (श्लोक ६७–९०): दिग्व्रत, अनर्थदंडविरती (पाच प्रकार) व भोगोपभोग-परिमाण आणि त्यांचे अतिचार.
- शिक्षाव्रत अधिकार (श्लोक ९१–१२१): देशावकाशिक, सामायिक, प्रोषधोपवास व वैयावृत्त्य (दान व पूजा) आणि त्यांचे अतिचार.
- सल्लेखना अधिकार (श्लोक १२२–१३५): उपाय नसलेले संकट, दुष्काळ, वार्धक्य किंवा असाध्य रोगप्रसंगी धर्मरक्षणासाठी शरीरत्याग — सल्लेखनेचा विधी, अतिचार व फल (मोक्षसुख).
- श्रावकपद अधिकार (श्लोक १३६–१५०): दर्शन, व्रत, सामायिक, प्रोषध, सचित्तत्याग, रात्रिभुक्तित्याग, ब्रह्मचर्य, आरंभत्याग, परिग्रहत्याग, अनुमतित्याग व उद्दिष्टत्याग या अकरा प्रतिमा; ग्रंथाचा समारोप.
महत्त्व
जैन गृहस्थाच्या संपूर्ण आचरणाची क्रमबद्ध, संक्षिप्त आणि प्रमाणभूत मांडणी करणारा हा ग्रंथ पाठशाळा व स्वाध्यायात सर्वाधिक शिकवल्या जाणाऱ्या ग्रंथांपैकी एक आहे.