संगानेर (जयपूरपासून सुमारे १६ किमी) येथील संघीजी मंदिर हे राजस्थानातील सर्वात प्राचीन व प्रसिद्ध दिगंबर जैन मंदिरांपैकी एक आहे. मुख्य प्रतिमा प्रथम तीर्थंकर भगवान आदिनाथ (ऋषभदेव) यांची चतुर्थकालीन (अत्यंत प्राचीन) मानली जाते; सोबतच नागफणांनी शोभणारी भगवान पार्श्वनाथांची मूर्तीही येथे विराजमान आहे.

गजरथाची अतिशय आख्यायिका: आठव्या शतकाच्या अखेरीस वैशाख शुक्ल तृतीयेला नगराच्या पश्चिम दिशेकडून महावताविना दोन हत्तींनी ओढलेला एक अलौकिक गजरथ अचानक चालत आला. कुणीही त्याला रोखू शकले नाही; अखेर तो शहरातील एका प्राचीन मंदिराजवळील बावडीजवळ स्वतःहून थांबला. सेठ भगवानदास संघी यांनी रथात दिगंबर जैन प्रतिमा असल्याचे पाहताच शुद्ध वस्त्र परिधान करून साष्टांग नमस्कार केला व मूर्ती उतरवताच रथ नाहीसा झाला. आकाशवाणीनुसार ही प्रतिमा चतुर्थकालीन असल्याचे व तिच्यासाठी नवीन भव्य मंदिर उभारण्याचा आदेश मिळाला — त्यानुसार सेठ भगवानदास यांनी संघीजी मंदिराची उभारणी केली.

अतिशयाची परंपरा: मंदिर सात मजली असून दोन मजले जमिनीवर व पाच मजले भूगर्भात आहेत. मधल्या भूगर्भस्तरात यक्षरक्षित प्राचीन रत्नमयी जिनचैत्यालय आहे, जेथे केवळ पूर्ण दिगंबर मुनीच आपल्या साधनाबळावर प्रवेश करू शकतात; अखेरच्या दोन तळांपर्यंत आजवर कुणीही पोहोचू शकलेले नाही.

मुनि सुधासागर यांचे आगमन व अतिशय: सन १९३३ मध्ये आचार्य शांतिसागर महाराजांनी स्वप्नदृष्टान्तानुसार प्रथमच हे भूगर्भस्थित चैत्यालय जनतेसमोर आणले; पुढे आचार्य देशभूषण (१९७१), आचार्य विमलसागर (१९८७) व आचार्य कुंथुसागर (१९९२) यांनीही ही परंपरा चालू ठेवली. या शृंखलेतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे आचार्य विद्यासागर महाराजांचे परमशिष्य, तीर्थक्षेत्रोद्धारक मुनिपुंगव श्री सुधासागरजी महाराज यांचे संगानेर येथील आगमन. मूळ काही तासांचा मुक्काम ठरलेला असताना आदिनाथ बाबांच्या दर्शनाने मुनिश्रींसह संपूर्ण संघाला इतकी अलौकिक शांती अनुभवास आली की ते तब्बल ४६ दिवस येथेच थांबले. वास्तुशास्त्रज्ञ असलेल्या मुनिश्रींनी मंदिरातील वास्तुदोष ओळखून जीर्णोद्धाराची प्रेरणा दिली, त्यानंतर मंदिराला नवे भव्य रूप मिळाले. १२ जून १९९४ रोजी समाज व व्यवस्थापन समितीच्या विशेष आग्रहावरून, सलग सात दिवस गुफाद्वारी जप केल्यानंतर मुनिश्रींनी स्वतः गुफेत प्रवेश करून भूगर्भातील यक्षरक्षित रत्नमयी चैत्यालय तीन दिवसांसाठी बाहेर आणले — परिसर जयजयकाराने दुमदुमून गेला. पुढे सन १९९८ मध्येही अशाच प्रकारे १०१ प्राचीन जिनप्रतिमा दर्शनार्थ बाहेर काढण्यात आल्या. मुनिश्रींच्या याच अतिशयकारी कार्यामुळे संघीजी मंदिर देशभरात प्रसिद्ध झाले.

तीर्थक्षेत्र नकाशा