हरिवंश पुराण
हरिवंश पुराण हा दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचा आणि प्राचीन संस्कृत महाकाव्य आहे. याची रचना आचार्य जिनसेन (प्रथम) यांनी इसवी सन ७८३ मध्ये केली होती. या ग्रंथाला "जैन महाभारत" म्हणूनही ओळखले जाते, कारण यामध्ये कौरव, पांडव आणि प्रामुख्याने यदुवंशी श्री कृष्ण आणि २२ वे तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ यांच्या जीवन चरित्राचे सविस्तर वर्णन आहे.
या महान ग्रंथाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तपशील खालीलप्रमाणे आहेत:
- ग्रंथाची रचना आणि संक्षिप्त परिचयरचयिता: या अद्वितीय ग्रंथाचे मूळ लेखक आचार्य जिनसेन आहेत. आधुनिक काळात याचे प्रामाणिक हिंदी भाषांतर डॉ. पन्नालाल जैन साहित्याचार्य यांनी केले असून ते भारतीय ज्ञानपीठ द्वारे प्रकाशित आहे.
- विभागणी: हा विशाल ग्रंथ एकूण ६६ सर्गांमध्ये (अध्यायांमध्ये) विभागलेला असून यात सुमारे १२,००० श्लोक आहेत.
- मुख्य विषय: प्रामुख्याने हा ग्रंथ २२ वे तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ यांच्या पवित्र जीवनावर आणि त्यांच्या काळातील महापुरुषांवर आधारित आहे.
- तीर्थंकर आणि श्रीकृष्ण यांचा संबंध: जैन मान्यतेनुसार, नारायण श्री कृष्ण आणि तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ हे एकमेकांचे चुलत भाऊ होते. त्यामुळे या पुराणात श्री कृष्णांच्या लीला, त्यांचे शौर्य आणि द्वारका नगरीच्या वैभवाचे सुंदर चित्रण आहे.
- कौरव-पांडव कथा: यात महाभारताचे युद्ध आणि पांडवांच्या वैराग्याचे जैन दृष्टिकोनातून निरूपण केले आहे. हिंदू परंपरेपेक्षा वेगळे म्हणजे, या ग्रंथानुसार द्रौपदीचा विवाह फक्त अर्जुनाशी झाला होता.
- सृष्टी आणि काल चक्र: ग्रंथाच्या सुरुवातीच्या अध्यायांमध्ये जैन भूगोल (तीन लोकांची रचना), काल चक्रातील बदल, कुलकरांची उत्पत्ती आणि प्रथम तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव यांच्या जन्माचे वर्णन आढळते.
- हरिवंशाची उत्पत्ती: राजा 'हरी' पासून या प्रतापी वंशाची (हरिवंश) सुरुवात कशी झाली आणि पुढे याच वंशात तीर्थंकर मुनिसुव्रतनाथ, कौरव-पांडव आणि यदुवंशी कृष्ण कसे जन्माला आले, याची सविस्तर वंशावळ यात दिली आहे.
ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व
- प्राचीन गुरु-परंपरा: या पुराणाच्या ६६ व्या सर्गात भगवान महावीर स्वामींपासून ते लोहाचार्यांपर्यंतची आणि त्यानंतर वीर निर्वाण संवतापासून ते आचार्य जिनसेन यांचे गुरू कीर्तिषेण यांच्यापर्यंतची अखंड आचार्य-परंपरा पाहायला मिळते, जी इतिहास समजून घेण्यासाठी एक महत्त्वाचा स्रोत आहे.
- धर्म आणि तत्त्वज्ञान: हा केवळ एक कथा ग्रंथ नसून, यात जैन धर्माची मूळ तत्त्वे जसे की अहिंसा, सत्य, अस्तेय, त्याग, दान आणि तपस्या यांचे अत्यंत सोप्या आणि व्यावहारिक भाषेत मार्गदर्शन केले आहे.