वेरूळ लेणी (महाराष्ट्र)

वेरूळ लेणी (छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा, महाराष्ट्र) हे बौद्ध, हिंदू व जैन अशा तिन्ही परंपरांतील लेण्यांचा अनोखा संगम असलेले युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे. यांतील ३० ते ३४ क्रमांकाची पाच लेणी नवव्या-दहाव्या शतकातील दिगंबर जैन परंपरेशी संबंधित आहेत.

इंद्रसभा: 

• गुहा क्रमांक ३२, 'इंद्रसभा' म्हणून ओळखले जाणारे लेणे राष्ट्रकूट राजवटीच्या काळात ९ व्या ते १० व्या शतकात कोरले गेले असून कैलास मंदिराची लघुप्रतिकृतीच जणू भासते. 
• ही दोन मजली भव्य लेणी असून याच्या खांबांवर अतिशय सूक्ष्म आणि सुंदर कोरीव काम आहे. यात भगवान महावीर, भगवान पार्श्वनाथ आणि भगवान बाहुबलींच्या भव्य ध्यानस्थ प्रतिमा आहेत. 
• या लेण्याचा खालचा भाग साधा असला तरी वरच्या मजल्यावर छतावरील नाजूक कमळाच्या नक्षीसह अत्यंत कोरीव शिल्पकाम आढळते. आजही काही प्राचीन रंगांतील भित्तिचित्रांचे अवशेष पाहायला मिळतात.

• भगवान पार्श्वनाथ: कायोत्सर्ग (उभ्या) मुद्रेत तपश्चर्या करताना दाखवले आहेत. त्यांच्या डोक्यावर धरणेंद्र नागाचे सप्तफण छत्र धरून आहे आणि खाली कमठ असुराने आणलेली संकटे/उपसर्ग दाखवले आहेत.
• भगवान बाहुबली (गोमटेश्वर): अत्यंत शांत मुद्रेत उभे राहून घोर तपस्या करताना कोरले आहेत. त्यांच्या पायांभोवती आणि हातांवर माधवीच्या वेली (Creeper plants) आणि सापांची बिळे कोरलेली दिसतात, जे त्यांच्या निश्चल ध्यानाचे प्रतीक आहे.
• लेण्यांच्या गाभाऱ्यात भगवान महावीर पद्मासन मुद्रेत विराजमान आहेत. हे स्थान तीर्थंकरांच्या 'समवशराणाचे' (ज्या ठिकाणी सर्व जीवांना समान उपदेश मिळतो) प्रतिनिधित्व करते.

यक्ष-यक्षी प्रतिमा: या लेण्यांमध्ये मातंग यक्ष आणि सिद्धायिनी (अंबिका) देवी यांच्या अतिशय अलंकृत प्रतिमा कोरलेल्या पाहायला मिळतात.

शिल्पवैभव: दिगंबर परंपरेला समर्पित असलेल्या या लेण्यांत सूक्ष्म व नाजूक शिल्पकलेचे तसेच प्राचीन चित्रकलेचे नमुनेही आढळतात, जे भारतीय लेणी-स्थापत्यकलेतील जैन योगदानाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.