पर्याप्ती

जन्मानंतर जीव योग्य पुद्गल वर्गणांचे ग्रहण करून क्रमशः शरीर, इंद्रिय, श्वासोच्छ्वास, भाषा व मन यांची जी शक्ती निर्माण करतो, त्या शक्तींच्या पूर्णतेच्या कारणाला पर्याप्ती म्हणतात.

सहा पर्याप्ती: 

• आहार पर्याप्ती
• शरीर पर्याप्ती
• इंद्रिय पर्याप्ती
• श्वासोच्छ्वास पर्याप्ती
• भाषा पर्याप्ती
• मन पर्याप्ती 

जीवभेदांनुसार पर्याप्ती संख्या: 

• एकेंद्रिय जीवांना भाषा व मन वगळता केवळ चार पर्याप्ती
• द्वींद्रियापासून असंज्ञी पंचेंद्रियापर्यंत मन वगळता पाच पर्याप्ती
• संज्ञी पंचेंद्रिय जीवांना संपूर्ण सहाही पर्याप्ती असतात.

कर्मसिद्धांताशी संबंध: पर्याप्ती-निर्माणनामकर्म व अपर्याप्ती-निर्माणनामकर्म या नामकर्माच्या प्रकृतींनुसार जीव पर्याप्त वा अपर्याप्त बनतो. पर्याप्ती पूर्ण होण्यापूर्वीच्या अंतर्मुहूर्तकाळात जीव 'अपर्याप्त' अवस्थेत असतो; या अल्पकाळातही काही जीवांचा (लब्ध्यपर्याप्तक जीवाच्या बाबतीत) मृत्यू होऊ शकतो.

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय २, सूत्र ८

गोम्मटसार जीवकांड