सयोगकेवली गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात ४ घाती कर्मांचा पूर्ण नाश झाल्यामुळे केवळज्ञानाची प्राप्ती झाली आहे, परंतु औदारिक शरीराची उपस्थिती आणि मन-वचन-कायेचा योग टिकून आहे, त्याला 'सयोगकेवली गुणस्थान' म्हणतात.

१२ व्या (क्षीणमोह) गुणस्थानाच्या अंतिम क्षणी उरलेल्या सर्व घाती कर्मांचा समूळ नाश करून आत्मा या गुणस्थानात प्रवेश करतो. हीच साक्षात् अरिहंत भगवंतांची (केवलज्ञानी सर्वज्ञांची) अवस्था आहे.

स + योग + केवली = सयोगकेवली.
स-योग: मन, वचन आणि काया या तिन्ही योगांची (प्रदेश कंपनाची) हालचाल अजून टिकून असणे.
केवली: ज्यांना सर्वज्ञता / केवलज्ञान  प्राप्त झाले आहे.

    घातीकम्माण णासेण केवलणाणं च दंसणं लद्धुं।
    जोगजुदो जो जी वो सो सओगकेवलि त्ति णििद्दट्ठो॥ -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ६५
अर्थ: चार घाती कर्मांचा नाश करून ज्यांना केवलज्ञान व केवलदर्शन प्राप्त झाले आहे आणि ज्यांच्यात अजून योगाची क्रिया विद्यमान आहे, त्यांना आगमात 'सयोगकेवली' म्हटले आहे.

या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे व ४ अनंत चतुष्टय: या गुणस्थानात अरिहंत भगवंतांना आत्म्याचे मूळ गुण पूर्ण रूपात प्रकट होऊन 'अनंत चतुष्टय' प्राप्त होतात:

• अनंत ज्ञान (केवलज्ञान): तीनही लोकांचे व तीनही काळांचे (भूत, वर्तमान, भविष्य) सर्व पर्याय एकाच वेळी स्पष्ट दिसणे व जाणणे.
• अनंत दर्शन (केवलदर्शन): संपूर्ण विश्वाचे सामान्य अवलोकन.
• अनंत सुख: आकुलतारहित अतींद्रिय, आत्मिक परमानंद.
• अनंत वीर्य: आत्म्याची अनंत सामर्थ्य शक्ती.

अरिहंत भगवंतांची दोन रूपे: या १गुणस्थानात दोन प्रकारचे केवली असतात:

• तीर्थंकर केवली: ज्यांच्या समवसरणात 'दिव्यध्वनी' (खिरे) सुटते आणि जे जैन धर्माचा तीर्थ (मार्ग) स्थापन करतात. त्यांच्या जन्म, तप, ज्ञान आणि मोक्षाचे उत्सव देव साजरे करतात.
• सामान्य केवली: ज्यांना केवलज्ञान प्राप्त होते, परंतु ते तीर्थंकर नसतात. तेही जगाला उपदेश देतात किंवा आत्मध्यानात स्थिर असतात.

अघाती कर्मांची उपस्थिती: या गुणस्थानात ४ घाती कर्मांचा (ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय, अंतराय) नाश झालेला असतो; परंतु ४ अघाती कर्मे अजून शिल्लक असतात:

• वेदनीय कर्म: (शरीरातील साता/असाता वेदन)
• आयुष्य कर्म: (वर्तमान आयुष्याची मुदत)
• नाम कर्म: (परम औदारिक शरीर, समवसरण इत्यादी रचना)
• गोत्र कर्म: (उच्च गोत्र)
• ही ४ अघाती कर्मे आत्म्याच्या गुणांचा घात करत नाहीत, म्हणूनच भगवंत पूर्ण वीतरागी व सर्वज्ञ राहतात.

कालावधी आणि समुद्राद्घात

• कालावधी: या गुणस्थानाचा काळ किमान १ अंतर्मुहूर्त ते कमाल पूर्वकोटी (अत्यंत दीर्घ काळ) असू शकतो.
• समुद्राद्घात (केवली समुद्घात): जर आयुष्य कर्म थोडे उरले असेल आणि इतर ३ अघाती कर्मांची (वेदनीय, नाम व गोत्र) स्थिती जास्त असेल, तर सर्व कर्मांची स्थिती समान करण्यासाठी केवली भगवंत आपल्या आत्म-प्रदेशांना संपूर्ण लोकाकाशात पसरवतात (ज्याला केवली समुद्घात म्हणतात).

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: घातिया कर्मांचा नाश झाला असला तरी वेदनीय, आयु, नाम व गोत्र ही चार अघातिया कर्मे अद्याप शिल्लक असतात. योगांच्या अस्तित्वामुळे या अवस्थेत अत्यंत अल्प व केवळ शुभ (ईर्यापथ) आस्रव होत राहतो, ज्याचा बंधकाल एका समयाचाच असतो.

संवर-निर्जरा: जवळजवळ पूर्ण संवर या अवस्थेत असतो; योगांमुळे होणारा अत्यल्प ईर्यापथ आस्रवही पुढच्याच समयी निर्जरित होतो. अघातिया कर्मांची निर्जराही सातत्याने चालू राहते.

थोडक्यात सांगायचे तर: सयोगकेवली गुणस्थान म्हणजे या पृथ्वीतलावर प्रत्यक्ष साक्षात् भगवान (अरिहंत) म्हणून वावरणारी परम पवित्र अवस्था आहे. येथून आयुष्य पूर्ण होताच भगवंत १४ व्या गुणस्थानात प्रवेश करून सिद्ध पदाला (मोक्षास) प्राप्त होतात.

घातीकम्माण णासेण केवलणाणं च दंसणं लद्धुं। जोगजुदो जो जी वो सो सओगकेवलि त्ति णििद्दट्ठो॥ -- गाथा ६५

तिलोयपण्णत्ती - समवसरण/दिव्यध्वनी वर्णन