सूक्ष्मसांपराय गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात क्रोधादी सर्व कषाय शांत/नष्ट झालेले असतात आणि केवळ 'संज्वलन लोभ' कषायाचा अत्यंत सूक्ष्म अंश (भाग) शिल्लक राहिलेला असतो, त्याला 'सूक्ष्मसांपराय गुणस्थान' म्हणतात.

नवव्या (अनिवृत्तिकरण) गुणस्थानात क्रोध, मान, माया आणि ९ नोकषायांचा उपशम किंवा क्षय केल्यानंतर, मुनी या दहाव्या गुणस्थानात प्रवेश करतात.
सूक्ष्म + सांपराय = सूक्ष्मसांपराय.
सूक्ष्म: अत्यंत बारीक किंवा छोटा.
सांपराय: कषाय (संसाराला वाढवणारे भाव).
        सुहुमो लोहो जेसिं सांपराओ सो सुहुमसांपराओ य।
        संजमगुणेहिं जुत्तो संजदभावो त्ति णििद्दट्ठो॥ -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ६०
अर्थ: ज्या गुणस्थानात संयमगुणांनी युक्त असलेल्या मुनींच्या अंतरंगात केवळ अत्यंत सूक्ष्म लोभ कषाय शिल्लक उरतो, त्याला आगमात 'सूक्ष्मसांपराय गुणस्थान' म्हटले आहे.
दृष्टांत:
जसे धुतलेल्या पांढऱ्या स्वच्छ कपड्यावर हळदीचा अत्यंत बारीक डाग किंवा अतिसूक्ष्म पिवळेपणा उरलेला असावा; किंवा जसे अत्यंत निर्मळ स्वच्छ पाण्याच्या तळाशी कसला तरी अत्यंत बारीक कण असावा, तसा या गुणस्थानात केवळ सूक्ष्म लोभाचा अंश उरलेला असतो.
या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• कषायांची अंतिम सीमा: हे गुणस्थान कषायाचे अंतिम/शेवटचे गुणस्थान आहे. यानंतरच्या (११ व्या व १२ व्या) गुणस्थानांत कषाय पूर्णपणे शून्य होतात.
• या अवस्थेत जीव जवळजवळ वीतराग अवस्थेच्या उंबरठ्यावर असतो.
• उरलेला सूक्ष्म लोभ: येथे उरलेला लोभ हा बाह्य धन-दौलतीचा नसून, 'शरीर किंवा आत्म-प्रदेशांशी असलेला सूक्ष्म लगाव/ममत्व' स्वरूपाचा असतो.
• कालावधी: याचा काळ अत्यंत सूक्ष्म म्हणजे फक्त १ अंतर्मुहूर्त असतो.
• दोन मार्ग (श्रेणी):

1. जर मुनी उपशम श्रेणीत असतील, तर ते या सूक्ष्म लोभाला दाबून ११ व्या गुणस्थानात (उपशांतमोह) जातात.
2. जर मुनी क्षपक श्रेणीत असतील, तर ते या सूक्ष्म लोभाचा पूर्ण नाश (क्षय) करून थेट १२ व्या गुणस्थानात (क्षीणमोह) प्रवेश करतात.

गोम्मटसार जीवकांड, गाथा ४२-४४

क्षपणासार