जीवाचे गुण
जैन ग्रंथांनुसार (जसे की द्रव्यसंग्रह, तत्वार्थसूत्र) जीवाच्या गुणांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने मूलभूत (विशेष) गुण, अनंत चतुष्टय गुण (मोक्ष अवस्थेतील) आणि सामान्य गुण अशा ३ भागांत केले जाते.
हे गुण केवळ आणि केवळ जीव द्रव्यातच असतात. इतर कोणत्याही अजीव (पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश, काल) द्रव्यात हे गुण आढळत नाहीत.
1. चेतना / उपयोग
- लक्षण: "उपयोगो लक्षणम्" — चेतना किंवा उपयोग हेच जीवाचे सर्वात मुख्य आणि असाधारण लक्षण आहे.
- चेतना म्हणजे जाणण्याची, अनुभवण्याची आणि भान ठेवण्याची क्षमता.
- चेतनेचे दोन प्रकार पडतात:
दर्शन उपयोग: वस्तूचे सामान्य किंवा प्राथमिक भान (निराकार ज्ञान) होणे.
२. अमूर्तिकत्व
- आत्मा डोळ्यांना दिसणारा किंवा स्पर्श करता येणारा पदार्थ नाही.
- आत्म्यामध्ये रूप (रंग), रस (चव), गंध (वास) आणि स्पर्श हे चार गुण नसतात (हे गुण पुद्गल/जड द्रव्याचे असतात). त्यामुळे जीव अमूर्त आहे.
- जीव हा स्वतःच्या भावांचा (विचारांचा, इच्छांचा) आणि कर्मांचा स्वतः कर्ता असतो.
- संसारी अवस्थेत तो शुभ (चांगल्या) आणि अशुभ (वाईट) भावांचा कर्ता असतो, तर मुक्त अवस्थेत तो केवळ शुद्ध आत्मभावाचा कर्ता असतो.
- जीव ज्या कर्मांची निर्मिती करतो, त्या कर्मांच्या फळांचा (सुख किंवा दुःख) स्वतः भोक्ता असतो.
- कर्म फळ देताना जिवालाच त्याचा आनंद किंवा त्रास सहन करावा लागतो.
- जसा दिवा किंवा सूर्य स्वतःलाही प्रकाशित करतो आणि आजूबाजूच्या वस्तूंनाही दाखवतो; तसा जीव आत्मज्ञानाने स्वतःलाही जाणतो आणि बाह्य जगातील वस्तूंनाही जाणू शकतो.
- जिवामध्ये संकोच आणि विस्तार (मुरडणे व पसरणे) करण्याची क्षमता असते.
- संसारी जीव कर्माच्या प्रभावामुळे ज्या शरीरात प्रवेश करतो, तो त्या शरीराच्या आकाराचा बनतो.
अनंत चतुष्टय (जिवाचे शाश्वत / सिद्ध अवस्थेतील ४ सर्वोच्च गुण)
संसारी अवस्थेत अज्ञानामुळे आणि कर्मांच्या आवरणामुळे आत्म्याचे मूळ गुण झाकलेले असतात. परंतु जेव्हा जीव तपश्चर्येद्वारे सर्व कर्मांचा नाश करतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये ४ अनंत गुण प्रकट होतात:
- अनंत ज्ञान: संपूर्ण ब्रह्मांड आणि तिन्ही काळांतील (भूत, वर्तमान, भविष्य) प्रत्येक गोष्टीला एकाच वेळी, जशी आहे तशी स्पष्ट जाणण्याची शक्ती.
- अनंत दर्शन: सर्व द्रव्यांचे परिपूर्ण आणि अमर्याद सामान्य भान.
- अनंत सुख: कोणत्याही बाह्य विषयांवर किंवा इंद्रियांवर अवलंबून नसलेला, अत्यंत निराकुल, अखंड आणि शाश्वत आनंद.
- अनंत वीर्य: आत्म्याची अथांग आणि अक्षय आत्मशक्ती.
जीवाचे सामान्य गुण (इतर द्रव्यांसोबत सामायिक)
हे गुण जीवांमध्ये असतातच, पण ते इतर ५ अजीव द्रव्यांमध्येही आढळतात:
- अस्तित्व: जिवाचे स्वतःचे अस्तित्व आहे, तो कधीही शून्य होत नाही.
- वस्तुत्व: जिवामध्ये स्वतःचे विशिष्ट कार्य करण्याची क्षमता आहे.
- द्रव्यत्व: गुण समान राहून अवस्था (पर्याय) बदलण्याची क्षमता (उदा. माणूस → देव → मुनी → सिद्ध).
- अगुरुलघुत्व: जीव कधीही पूर्णपणे नष्ट होत नाही किंवा दुसरा कोणताही पदार्थ (उदा. जड) बनत नाही; त्याचा मूळ स्वभाव कायम राहतो.