प्रमत्ताविरत गुणस्थान

ज्या गुणस्थानात प्रत्याख्यानावरण कषायाचा क्षयोपशम झाल्यामुळे जीव सर्व प्रकारच्या हिंसेचा व आरंभाचा त्याग करून ५ महाव्रते (अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य, परिग्रह त्याग) आणि २८ मूळ गुणांचे पूर्ण पालन करतो; परंतु संज्वलन कषाय आणि नोकषायांच्या उदयामुळे परिणामांमध्ये सूक्ष्म प्रमाद (असावधानता) विद्यमान असतो, त्याला 'प्रमत्तसंयत गुणस्थान' म्हणतात.

चौथ्या गुणस्थानात सम्यक्त्व आणि पाचव्या गुणस्थानात आंशिक संयम (श्रावक धर्म) प्राप्त केल्यानंतर, या सहाव्या गुणस्थानात जीव सकल संयम (पूर्ण मुनी धर्म/महाव्रत) धारण करतो.

प्रमत्त + संयत = प्रमत्तसंयत.
प्रमत्त: प्रमादयुक्त (सावधानतेचा किंवा एकाग्रतेचा अभाव/आळस).
संयत: सकल संयमी (सर्व ५ महाव्रतांचे पालन करणारे).
        संजमसाहारणयं असेसणिियमेहिं संजुदो संदो।
        पमादकज्जेहिं जुदो प्रमत्तसंजदो होदि॥ - गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ३३
अर्थ: जो महामुनी सकल संयम आणि सर्व नियमांनी युक्त आहे, परंतु आहार, विहार इत्यादी बाह्य क्रिया व संज्वलन कषायामुळे ज्याच्यात सूक्ष्म प्रमाद आहे, त्याला आगमात 'प्रमत्तसंयत' म्हटले आहे.

या गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• प्रत्याख्यानावरण कषायाचा उपशम/क्षयोपशम झाल्याने जीव पाचही महाव्रते (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह यांचे पूर्ण पालन) अंगीकारून मुनी-दीक्षा घेतो. मात्र संज्वलन कषाय व नोकषायांच्या सूक्ष्म उदयामुळे त्याच्या आचरणात अद्याप प्रमाद राहतो, म्हणून याला प्रमत्तविरत (किंवा प्रमत्तसंयत) म्हणतात.
• मुनी धर्माची पहिली पायरी: हे गुणस्थान केवळ आणि केवळ दिगंबर भावलिंगी संतांचे (मुनींचे) असते. गृहस्थ किंवा इतर कोणत्याही गतीतील जीव या गुणस्थानात जाऊ शकत नाही.
• १५ प्रमाद: या गुणस्थानात मुनींच्या परिणामात १५ प्रकारचा सूक्ष्म प्रमाद (उदा. स्नेह, ४ विकथा - स्त्री कथा, देश कथा, राजकथा; ४ कषाय; ५ इंद्रिय विषय; आणि निद्रा) असू शकतो.
• सप्त ऋद्धींची प्राप्ती: अनेक प्रकारच्या अष्ट सिद्धी, ऋद्धी (उदा. चारण ऋद्धी, बुद्धी ऋद्धी) याच ६ व्या व ७ व्या गुणस्थानात असणाऱ्या मुनींना प्राप्त होतात.
• आहार व विहार: मुनी जेव्हा आहार ग्रहण करतात, शास्त्रांचे वाचन करतात, उपदेश देतात किंवा गमन (विहार) करतात, तेव्हा ते या ६ व्या गुणस्थानात असतात.

६ व्या आणि ७ व्या गुणस्थानातील आवर्तन (झुलणे)

• कालावधी: सहाव्या गुणस्थानाचा काळ अत्यंत अल्प म्हणजे फक्त १ अंतर्मुहूर्त (कमाल ४८ मिनिटांपेक्षा कमी) असतो.
• परिणामांचे झुलणे: भावलिंगी दिगंबर मुनी ६ व्या (प्रमत्त) आणि ७ व्या (अप्रमत्त) गुणस्थानात सतत खाली-वर करत असतात.
• जेव्हा मुनी आत्मध्यानात लीन होतात, तेव्हा ते ७ व्या गुणस्थानात (अप्रमत्त) जातात.
• जेव्हा ध्यानातून बाहेर येऊन बाह्य क्रिया (आहार, विहार, उपदेश) करतात, तेव्हा ते पुन्हा ६ व्या गुणस्थानात (प्रमत्त) येतात.
• (एका अंतर्मुहूर्तात मुनी या दोन गुणस्थानांमध्ये शेकडो वेळा आवर्तन करतात.)

थोडक्यात सांगायचे तर: प्रमत्तसंयत गुणस्थान म्हणजे दिगंबर मुनींच्या परिपूर्ण महाव्रती आचरणाची ती पायरी, जिथे मुनी धर्म पूर्ण पाळला जातो, पण आत्म्याची १००% लीनता नसून बाह्य क्रियांमुळे सूक्ष्म असावधानता (प्रमाद) उरलेली असते.

गोम्मटसार जीवकांड, गाथा २७-२९

मूलाचार

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय ९