माघनन्दिमुनिकृताभिषेक-पाठः
हा पाठ दिगंबर जैन परंपरेनुसार जिनबिंबावर (भगवंतांच्या मूर्तीवर) महाअभिषेक करण्यापूर्वी आणि अभिषेक करताना म्हटला जाणारा अत्यंत पवित्र आणि भक्तिमय संस्कृत पाठ आहे. या पाठातून भक्ताची वीतरागी भगवंतांप्रति असलेली निष्ठा, आत्मशुद्धीची भावना आणि मंगल कामना व्यक्त होते.
पाठाचे ५ मुख्य टप्पे
- भगवंतांचे स्मरण आणि नमन (श्लोक १ ते २):ज्यांच्या चरणांवर इंद्राच्या मुकुटातील रत्नांचा प्रकाश पडतो, अशा २४ ही तीर्थंकरांना व सिद्ध भगवंतांना नमन करून अभिषेकाचा संकल्प केला जातो. तीन लोकातील सर्व अकृत्रिम आणि कृत्रिम जिनप्रतिमांना ध्यानस्थ मानून पुष्पांजली (फूले) अर्पण केली जाते.
- अभिषेक पीठाची आणि मंगलाची स्थापना (श्लोक ३ ते ६):पवित्र शिला पीठावर तांदळाच्या (अक्षतांच्या) साहाय्याने 'श्रीकार' (ॐ/श्री) लिहिला जातो. सुमेरू पर्वताची (पांडुक शिलेची) भावना करून तिथे अभिषेक पीठ आणि सिंहासन स्थापन करून २४ ही तीर्थंकरांना विराजमान केले जाते.
- अष्टमंगल व चतुःकलश स्थापना (श्लोक ७ ते ९):सुवर्णकलश, झारी, चामर, आरसा आणि छत्र या मंगल द्रव्यांची उपस्थिती मानली जाते. सौधर्म इंद्राने क्षीरसागराच्या पाण्याने केलेल्या जन्माभिषेकाचे स्मरण करत अभिषेकासाठी चारी दिशांना पवित्र पाण्याने भरलेले कलश स्थापन केले जातात.
- पवित्र जलाने महाअभिषेक (श्लोक १० ते ११ व बीजाक्षर मंत्र):भक्त स्वतःला अज्ञानी आणि कर्माने बांधलेला मानून, स्वतःच्या कर्मांचा आणि पापांचा नाश करण्यासाठी पवित्र जलाने भगवंतांचा अभिषेक करतो. विविध बीजाक्षरांनी युक्त शांती मंत्रांचा उच्चार करून विश्वात शांतता आणि आरोग्याची भावना ठेवून जलधारा अर्पण केली जाते.
- अभिषेकाची फलश्रुती (श्लोक १२):भगवंतांच्या या पवित्र अभिषेकाच्या पाण्यातील (गंधोदकातील) एक थेंबसुद्धा मानवाला लौकिक सुख (भुक्ती) आणि अंतिम मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करून देण्याचे सामर्थ्य ठेवतो.
श्लोक १
श्रीमन्नतामरशिरस्तट-रत्न-दीप्ति- तोयावभासि-चरणाम्बुज-युग्ममीशम् ।अर्हन्तमुन्नत-पद-प्रदमाभिनम्य, तन्मूर्तिषूद्यदभिषेक-विधिं करिष्ये ॥१॥
अर्थ: ज्या भगवंतांच्या चरणकमळांवर नतमस्तक झालेल्या इंद्रांच्या व देवांच्या मुकुटांतील रत्नांचा प्रकाश पाण्याच्या लाटांसारखा चमकतो, आणि जे मोक्षसारखे सर्वोच्च पद प्रदान करतात, अशा अरिहंत भगवंतांना मी नमस्कार करतो. त्यांच्या जिनबिंबावर (मूर्तीवर) मी आता भक्तिभावाने अभिषेकाची विधी सुरू करत आहे.
संकल्प व पुष्पांजली
अथ पौर्वाहिक देव-वन्दनायां पूर्वाचार्यानुकमेण सकलकर्मक्षयार्थं भाव-पूजावन्दनास्तवसमेतं श्रीपञ्चगुरुभक्ति-पुरस्सरं कायोत्सर्ग कुर्वेऽहम् ।
अर्थ: आता मी सकाळच्या देववंदनेत पूर्वाचार्यांच्या परंपरेनुसार, माझ्या सर्व कर्मांचा नाश करण्यासाठी, भावपूर्ण पूजा, वंदना आणि स्तुतीसहित श्री पंचपरमेष्ठींच्या भक्तीने कायोत्सर्ग (मन आणि शरिराची एकाग्रता) करतो.
श्लोक २
या कृत्रिमास्तदितराः प्रतिमाजिनस्य, संस्नापयन्ति पुरुहूत-मुखादयस्ताः ।सद्भाव-लब्धि-समयादि-निमित्तयोगात्, तत्रैवमुज्ज्वलधिया कुसुमं क्षिपामि ॥२॥
अर्थ: तीन लोकांमध्ये ज्या अकृत्रिम (नैसर्गिक) आणि कृत्रिम जिनप्रतिमा आहेत, ज्यांना सौधर्म इंद्रादी देव अभिषेक घालतात; त्या सर्व भगवंतांच्या प्रतिमांचे ध्यान करत आणि योग्य निमित्त साधून, मी माझ्या शुद्ध व उज्ज्वल बुद्धीने येथे पुष्पांजली (फूले) अर्पण करत आहे.
श्लोक ३
श्रीपीठक्तृप्ते विशदाक्षतौधैः श्रीप्रस्तरे पूर्णशशांक-कल्पे ।श्रीवर्तक चन्द्रमसीति वार्ता, सत्यापयन्तीं श्रियमालिखामि ॥३॥
अर्थ: पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे शुभ्र व गोल असणाऱ्या पाषाण/शिला पीठावर, स्वच्छ तांदळांच्या (अक्षतांच्या) मदतीने मी अत्यंत पवित्र अशा 'श्रीकार' (ॐ/श्री) ची रचना करतो.
श्लोक ४
कनकाद्रि-निभं कर्म पावनं पुण्यकारणम् ।स्थापयामि परं पीठं जिनस्नपनाय भक्तितः ।।४।।
अर्थ: सुमेरू पर्वतासारखे अत्यंत पवित्र आणि पुण्याचे कारण असणारे श्रेष्ठ पीठ (अभिषेक पीठ) मी जिनेन्द्र भगवंतांच्या अभिषेकासाठी भक्तीने स्थापन करत आहे.
श्लोक ५
भृङ्गार-चामर-सुदर्पण-पीठ-कुम्भ-ताल-ध्वजातप-निवारक-भूषिताग्रे ।वर्धस्व नन्द जय-पाठपदावलीभिः, सिंहासने जिन ! भवन्तमहं श्रयामि ।।५।।
अर्थ: झारी, चामर, सुंदर आरसा, कलश, ध्वजा आणि छत्र या अष्टमंगल द्रव्यांनी सुशोभित असलेल्या, जयजयकाराच्या आणि नंदी पाठाच्या आवाजाने गुंजणाऱ्या स्फटिक सिंहासनावर, हे जिनेन्द्र देव! मी आपला आश्रय घेतो.
श्लोक ६
वृषभादि-सुवीरान्तान् जन्माप्तौ जिष्णुचर्चितान् ।स्थापयाम्यभिषेकाय भक्त्या पीठे महोत्सवम् ।।६।।
अर्थ: भगवान वृषभदेवापासून (आदिनाथ) ते भगवान महावीरांपर्यंतच्या सर्व २४ तीर्थंकरांना, ज्यांची इंद्राने पूजा केली आहे, मी अभिषेकाच्या या महान महोत्सवासाठी या पीठावर भक्तीने विराजमान करतो.
ॐ ह्रीं श्रीधर्मतीर्थाधिनाथ ! भगवन्निह पाण्डुक-शिलापीठे सिंहासने तिष्ठ तिष्ठ
अर्थ: हे धर्मतीर्थाचे स्वामी भगवन्! या पांडुकशिला पीठावरील सिंहासनावर विराजमान व्हा.)
श्लोक ७ व ८
श्रीतीर्थकृत्स्नपन-वर्य विधौ सुरेन्द्रः क्षीराब्धि-वारिभिरपूस्यदुद्ध-कुम्भान् ।तांस्तादृशानिव विभाव्य यथार्हणीयान्, संस्थापये कुसुमचन्दनभूषिताग्रान् ॥७॥
शातकुम्भीय-कुम्भौघान् क्षीराब्धेस्तोयपूरितान् ।स्थापयामि जिनस्नान-चन्दनादि-सुचर्चितान् ।।८।।
अर्थ: तीर्थंकरांच्या जन्माभिषेक प्रसंगी सौधर्म इंद्राने क्षीरसागराच्या (दुधाच्या समुद्राच्या) पाण्याने भरलेले सुवर्णकलश वापरले होते. त्याच भावनेने, चंदनाने आणि फुलांनी सजवलेले, पवित्र पाण्याने भरलेले ४ कलश मी अभिषेकासाठी चारी कोपऱ्यांत स्थापन करतो.
श्लोक ९
आनन्द-निर्भर-सुर-प्रमदादि-गानैर्वादित्र-पूर-जय-शब्द-कलप्रशस्तैः ।उद्गीयमान-जगतीपति-कीर्तिमनां, पीठस्थलीं, वसु-विधार्चनयोल्लसामि ||९||
अर्थ: आनंदात मग्न झालेल्या देवांच्या आणि अप्सरांच्या गायनाने, दिव्य वाद्यांच्या गजराने आणि जयजयकाराच्या घोषाने भगवंतांच्या कीर्तीचे गायन करत, मी अष्टद्रव्यांनी (पूजा द्रव्यांनी) या अभिषेक पीठाची पूजा करतो.
श्लोक १०
कर्म-प्रबन्ध-निगडैरपि हीनताप्तं, ज्ञात्वापि भक्तिवशतः परमादि-देवम् ।त्वां स्वीयकल्मषगणोन्मथनाय देव ! शुध्दोदकैरभिनयामि महाभिषेकम् ।।१०।।
अर्थ: हे देवाधिदेव! मी कर्मबंधांनी बांधलेला आणि असमर्थ आहे हे माहीत असूनही, केवळ भक्तीच्या वशात येऊन आणि माझ्या स्वतःच्या पापांचा/कल्मषांचा नाश करण्यासाठी, मी शुद्ध आणि पवित्र पाण्याने आपला महाअभिषेक करत आहे.
बीजाक्षर मंत्र (अभिषेक मंत्र)ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं अह वं मं हं सं तं पंवं वं मं हं हंसं संतंतंपंपं झं झं इवीं इवीं क्ष्वीं द्रां द्रां द्रीं द्रीं द्वद्रावय द्रावय नमोऽहत भगवते श्रीमते पवित्रतस्जलेन जिनमभिषेचयामि स्वाहा
अर्थ: या मंत्रात विविध बीजाक्षरे (उदा. ॐ, ह्रीं, श्रीं, क्लीं, द्रां द्रीं) आणि शांतिकार्य करणारे शब्द आहेत. यांचा मुख्य अर्थ असा आहे की: "परम पूजनीय, सर्व दुःखांचा नाश करणाऱ्या अर्हंत भगवंतांना मी या पवित्र जलाने अभिषेक करतो. या अभिषेकाने विश्वातील सर्व पापे, दुःख आणि विघ्न दूर होवोत."
श्लोक ११
तीर्थोत्तम - भवैर्नीरैः, क्षीर वारिधि-रुपकैः ।स्नपयामि सुजन्माप्तान्, जिनान् सर्वाथसिद्धिदान् ।।११।।
अर्थ: पवित्र तीर्थांच्या जलासारख्या आणि क्षीरसागराच्या पाण्यासारख्या निर्मळ पाण्याने, सर्व मनोरथ सिद्ध करणाऱ्या आणि जन्ममूर्ती असणाऱ्या जिन भगवंतांना मी अभिषेक घालतो.
श्लोक १२
सकलभुवननाथं तं जिनेन्द्रं सुरेन्द्र -रभिषवविधिमाप्तं स्नातकं स्नापयामः ।यदभिषवन-वारां बिन्दुरेकोऽपि नृणां, ।प्रभवति हि विधातुं भुक्तिसन्मुक्तिलक्ष्मीम् ॥१२॥
अर्थ: तिन्ही लोकांचे स्वामी असणाऱ्या ज्या जिनेन्द्र भगवंतांना इंद्राने अभिषेक केला आहे, अशा वीतरागी भगवंतांना आम्ही अभिषेक करत आहोत. ज्या भगवंतांच्या अभिषेकाच्या एका थेंबानेही (गंडोदकाने) मानवाला या संस