श्री मंगलाष्टक स्तोत्र – पाठ, अर्थ आणि महत्त्व

मंगलाष्टक स्तोत्र हे जैन धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण, शक्तिशाली आणि प्रसिद्ध स्तोत्र आहे. याचे पठण प्रायः प्रत्येक शुभ प्रसंगी, विशेषतः पंचकल्याणक, तीर्थंकर जन्मोत्सव आणि पूजा आयोजनांमध्ये केले जाते. हे स्तोत्र केवळ शब्दांचा मेळ नाही, तर प्रत्येक श्लोकात असा आध्यात्मिक प्रभाव आहे जो जीवनात मंगलमयता आणि सकारात्मकता आणतो. 

अरिहन्तो-भगवन्त इन्द्रमहिता: सिद्धाश्च सिद्धीश्वरा:, 

आचार्या: जिनशासनोन्नतिकरा: पूज्या उपाध्यायका: | 

श्रीसिद्धान्त-सुपाठका: मुनिवरा: रत्नत्रयाराधका:, 

पंचैते परमेष्ठिन: प्रतिदिनं कुर्वन्तु ते मंगलम् || 

श्रीमन्नम्र – सुरासुरेन्द्र – मुकुट – प्रद्योत – रत्नप्रभाभा

स्वत्पाद – नखेन्दव: प्रवचनाम्भोधीन्दव: स्थायिन: | 

ये सर्वे जिन-सिद्ध-सूर्यनुगतास्ते पाठका: साधव:, 

स्तुत्या योगीजनैश्च पंचगुरव: कुर्वन्तु ते मंगलम् ||१|| 

अर्थ- शोभायुक्त आणि नमस्कार करणाऱ्या देवेन्द्रांच्या व असुरेन्द्रांच्या मुकुटांतील चमकदार रत्नांच्या कान्तीने ज्यांच्या श्री चरणांच्या नखरूपी चंद्रमाची ज्योती स्फुरायमान होत आहे, आणि जे प्रवचनरूपी सागराची वृद्धी करण्यासाठी स्थायी चंद्रमा आहेत, एवं योगीजन ज्यांची स्तुती करत राहतात, असे अरिहंत, सिद्ध, आचार्य, उपाध्याय आणि साधु हे पाचही परमेष्ठी तुमच्या पापांना क्षालित करोत आणि तुम्हाला सुखी करोत ।। १ ।।

 

सम्यग्दर्शन – बोध – वृत्तममलं रत्नत्रयं पावनं, 

मुक्तिश्री – नगराधिनाथ – जिनपत्युक्तोऽपवर्गप्रद: | 

धर्म-सूक्तिसुधा च चैत्यमखिलं चैत्यालयं श्रयालयं, 

प्रोक्तं च त्रिविधं चतुर्विधममी कुर्वन्तु ते मंगलम् ||२|| 

नाभेयादि जिनाधिपास्त्रिभुवन ख्याताश्चतुर्विंशति:, 

श्रीमन्तो भरतेश्वर – प्रभृतयो ये चक्रिणो द्वादश | 

ये विष्णु – प्रतिविष्णु – लांगलधरा: सप्तोत्तरा विंशति:, 

त्रैकाल्ये प्रथितास्त्रिषष्टिपुरुषा: कुर्वन्तु ते मंगलम् ||३|| 

अर्थ- तिन्ही लोकांत विख्यात आणि बाह्य तथा आभ्यन्तर लक्ष्मीसंपन्न ऋषभनाथ भगवान आदि चोवीस तीर्थंकर, श्रीमान् भरतेश्वर आदि १२ चक्रवर्ती, नव नारायण, नव प्रतिनारायण आणि नव बलभद्र हे ६३ शलाका महापुरुष तुमच्या पापांचा क्षय करोत आणि तुम्हाला सुखी करोत ।। ३ ।। 

ये सर्वोपधिऋद्धयः सुतपसां वृद्धिंगताः पञ्च ये, 

ये चाष्टांगमहानिमित्त – कुशलाश्चाष्टौ वियच्चारिणः । 

पञ्चज्ञानधरास्त्रयोऽपि बलिनो ये बुद्धिऋद्धीश्वराः, 

सप्तैते सकलार्चिता मुनिवराः कुर्वन्तु ते मङ्गलम् ।।४।। 

अर्थ- सर्व औषधि-ऋद्धिधारी, उत्तम तप-ऋद्धिधारी, अवधृत क्षेत्रापेक्षाही दूरवर्ती विषयाच्या आस्वादन, दर्शन, स्पर्शन, घ्राण आणि श्रवणाच्या सामर्थ्याच्या ऋद्धिधारी, अष्टाङ्ग महानिमित्त-विज्ञतेच्या ऋद्धिधारी, आठ प्रकारच्या चारण-ऋद्धिधारी, पाच प्रकारच्या ज्ञानाच्या ऋद्धिधारी, तीन प्रकारच्या बलांच्या ऋद्धिधारी आणि बुद्धि-ऋद्धीश्वर — हे सातही जगत्पूज्य गणनायक तुमच्या पापांना क्षालित करोत आणि तुम्हाला सुखी करोत। बुद्धि, क्रिया, विक्रिया, तप, बल, औषध, रस आणि क्षेत्र या भेदांनी ऋद्धींचे आठ भेद आहेत ।।४।। 

ज्योतिर्व्यतरभावनामरगृहे मेरौ कुलाद्रौ स्थिताः, 

जम्बूशाल्मलि चैत्यशाखिषु तथा वक्षार – रूप्याद्रिषु । 

इष्वाकारगिरौ च कुण्डलनगे द्वीपे च नन्दीश्वरे, 

शैले ये मनुजोत्तरे जिनगृहाः कुर्वन्तु ते मङ्गलम् ।।५।। 

अर्थ- ज्योतिषी, व्यंतर, भवनवासी आणि वैमानिकांच्या आवासांतील, मेरूंवरील, कुलाचलांवरील, जम्बूवृक्षांवरील आणि शाल्मलिवृक्षांवरील, वक्षारांवरील, विजयार्ध पर्वतांवरील, इष्वाकार पर्वतांवरील, कुण्डल पर्वतावरील, नन्दीश्वर द्वीपावरील आणि मानुषोत्तर पर्वतावरील (तथा रुचिकवर पर्वतावरील) सर्व अकृत्रिम जिनचैत्यालये तुमच्या पापांचा क्षय करोत आणि तुम्हाला सुखी करोत ।।५।। 

कैलासे वृषभस्य निर्वृति मही वीरस्य पावापुरी, 

चम्पायां वसुपूज्य-सज्जिनपतेः सम्मेदशैलेऽर्हताम् | 

शेषाणामपि चोर्जयन्तशिखरेनेमीश्वरस्यार्हतो, 

निर्वाणावनयः प्रसिद्धविभवाः कुर्वन्तु ते मङ्गलम् ।।६।। 

अर्थ- भगवान ऋषभदेवांची निर्वाणभूमी कैलाश पर्वतावर आहे. महावीर स्वामींची पावापुरीत आहे. वासुपूज्य स्वामींची चम्पापुरीत आहे. नेमिनाथ स्वामींची ऊर्जयन्त पर्वताच्या शिखरावर आहे आणि उर्वरित वीस तीर्थंकरांची निर्वाणभूमी श्री सम्मेदशिखर पर्वतावर आहे, ज्यांचा अतिशय आणि वैभव विख्यात आहे. अशा या सर्व निर्वाणभूमी तुम्हाला निष्पाप करोत आणि तुम्हाला सुखी करोत ।।६।। 

यो गर्भावतरोत्सवो भगवतां जन्माभिषेकोत्सवो, 

यो जातः परिनिष्क्रमेण विभवो यः केवलज्ञानभाक् । 

यः कैवल्यपुर – प्रवेशमहिमा सम्पादितः स्वर्गिभिः, 

कल्याणानि च तानि पञ्च सततं कुर्वन्तु ते मङ्गलम् ।।७।। 

अर्थ- तीर्थंकरांचे गर्भकल्याणक, जन्माभिषेककल्याणक, दीक्षाकल्याणक, केवलज्ञानकल्याणक आणि कैवल्यपुर-प्रवेश (निर्वाण) कल्याणक यांचे देवांद्वारे संभावित महोत्सव तुम्हाला सर्वथा माङ्गलिक होवोत ।।७।। 

सर्पोहार-लता भवति असिलता, सत्पुष्पदामायते, 

सम्पद्येत रसायनं विषमपि प्रीतिं विधत्ते रिपु: | 

देवा: यान्ति वशं प्रसन्नमनस: किं वा बहु ब्रूमहे, 

धर्मादेव नभोऽपि वर्षति नगै: कुर्वन्त ।।८।। 

अर्थ — धर्माच्या सामर्थ्यामुळे साप माळेत रूपांतरित होतो, तलवार फुलासारखी मऊ होते, विषाचे रूपांतर अमृतामध्ये होते, शत्रू प्रेमळ मित्र बनतो आणि प्रसन्न अंतःकरणाने देव त्या धर्मशील व्यक्तीच्या अधीन होतात. याहून अधिक काय सांगावे? केवळ धर्मामुळेच आकाशातून रत्नांचा वर्षाव होतो; तोच धर्म तुम्हा सर्वांचे कल्याण करो.

इत्थं श्रीजिनमङ्गलाष्टकमिदं सौभाग्यसंपत्करम्
कल्याणेषु महोत्सवेषु सुधियस्तीर्थंकराणांमुपः ।
ये शृण्वन्ति पठन्ति तैश्च सुजनै – र्धर्मार्थकामान्विता,
लक्ष्मीराश्रयते व्यपायरहिता निर्वाणलक्ष्मीरपि ।।९।।

अर्थ — जे ज्ञानीजन तीर्थंकरांच्या पंचकल्याणक महोत्सवांच्या वेळी किंवा पहाटेच्या वेळी, सौभाग्य प्रदान करणाऱ्या या 'श्री जिनेंद्र-मंगलाष्टका'चे भक्तिभावाने श्रवण व पठण करतात, ते धर्म, अर्थ आणि काम यांनी समृद्ध अशा ऐश्वर्याचे निवासस्थान बनतात आणि अंतिमतः मोक्षरूपी अक्षय संपत्ती प्राप्त करतात.

विद्यासागर स्तोत्रम्
विद्यासागर-विश्व-वन्द्य-श्रमणं, भक्त्त्या सदा संस्तुवे,
सर्वोच्चं यमिनं विनम्य परमं, सर्वार्थ-सिद्धि-प्रदम् ।
ज्ञानध्यान-तपोभि-रक्त-मुनिपं, विश्वस्य विश्वाश्रयं,
साकारं श्रमणं विशाल-हृदयं, सत्यं शिवं सुन्दरम् ॥