नेमिनाथ

भगवान नेमिनाथ हे भगवान श्रीकृष्णांचे समकालीन आणि चुलत भाऊ (वासुदेव कुळातील) मानले जातात. त्यांची वैराग्य कथा संपूर्ण जगात अहिंसेचे सर्वोच्च उदाहरण म्हणून प्रसिद्ध आहे.

संक्षिप्त जीवन परिचय व शारीरिक वैशिष्ट्ये

• मूळ नाव: अरिष्टनेमी (नेमिनाथ).
• माता-पिता: वडिलांचे नाव समुद्रविजय राजा (शौरिपूर/मथुरा चे राजे) आणि आईचे नाव राणी शिवादेवी (मातेला गर्भ कल्याणकाच्या वेळी १६ शुभ स्वप्ने पडली).
• जन्म स्थान: शौरीपूर (मथुरा जवळ).
• जन्म तिथी: श्रावण शुक्ल षष्ठी.
• चिन्ह (लांच्छन): शंख.
• शरीराचा रंग (वर्ण): शाम वर्ण (गडद निळा/काळा - कृष्ण वर्ण).
• उंची: १० हात (अंदाजे १५ फूट).
• आयुष्य: १,००० वर्षे.
• नातेसंबंध: ते भगवान श्रीकृष्णांचे काका समुद्रविजय यांचे पुत्र होते, म्हणजेच श्रीकृष्णाचे चुलत भाऊ होते.

बालपण व अलौकिक वैराग्य घटना
भगवान नेमिनाथ बालपणापासूनच अत्यंत बलशाली होते. त्यांनी एकदा श्रीकृष्णाचा 'पांचजन्य शंख' सहजरित्या फुंकला होता, ज्यामुळे श्रीकृष्णाला त्यांच्या शक्तीचा अंदाज आला.

त्यांचा विवाह जुनागडच्या राजा उग्रसेनाची कन्या 'राजुल' (राजमती) हिच्याशी ठरला होता. लग्नाची मिरवणूक (वरघोडा) निघून जेव्हा ते मांडवात पोहोचले, तेव्हा त्यांनी तिथे बाड्यामध्ये (पिंजऱ्यात) आक्रोशाने ओरडणारे हजारो मूक प्राणी-पक्षी पाहिले.

जेव्हा त्यांनी विचारले की हे प्राणी का बांधले आहेत, तेव्हा त्यांना सांगण्यात आले की 'तुमच्या लग्नाच्या मेजवानीसाठी (मांसाहारासाठी) यांना मारले जाणार आहे.' हे ऐकताच नेमिनाथांचे हृदय द्रवले. त्यांनी तात्काळ घोषित केले: "माझ्या आनंदासाठी हजारो निष्पाप जिवांची हत्या मी होऊ देणार नाही." त्यांनी लग्नाचा पोषाख फेकून दिला, मिरवणूक तिथूनच परत फिरवली आणि वयाच्या ३०० व्या वर्षी गिरनार पर्वतावर (गुजरात) जाऊन दिगंबर दीक्षा घेतली. (त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून राजकुमारी राजुल हिनेही संसार त्यागून आर्यिका दीक्षा घेतली).

केवलज्ञान व विहार

• ५४ दिवस कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर गिरनार पर्वतावर वेणू (बांबू) वृक्षाखाली आश्विन कृष्ण अमावस्येला त्यांना केवलज्ञान प्राप्त झाले.
• समवशरणात त्यांच्या दिव्यध्वनीद्वारे प्राण्यांवर दया आणि ब्रह्मचर्याचा महामंत्र गूंजला. त्यांचे ११ गणधर होते (प्रमुख गणधर: वरदत्त स्वामी).
• त्यांच्या ठिकाणीही ४६ गुण (३४ अतिशय + ८ प्रातिहार्य + ४ अनंत चतुष्टय) पूर्ण रूपात विद्यमान होते.

मोक्ष (निर्वाण)
वयाच्या १,००० व्या वर्षी, आषाढ शुक्ल सप्तमीला गिरनार पर्वताच्या ५ व्या टोंकावरून (ऊर्जयंत पर्वत) भगवान नेमिनाथ स्वामींना मोक्ष प्राप्त झाला.