ऋषभनाथ (आदिनाथ)

भगवान वृषभनाथ (आदिनाथ) हे या अवसर्पिणी काळातील प्रथम तीर्थंकर आणि कर्मभूमीचे आद्य प्रवर्तक मानले जातात. अयोध्येत राजा नाभीराय आणि माता मरुदेवी यांच्या पोटी सुवर्णवर्णी व ५०० धनुष्य उंचीच्या कायकांतीसह जन्मलेल्या प्रभूंनी मानवी संस्कृतीच्या सुरुवातीला असि, मसि, कृषि, विद्या, वाणिज्य आणि शिल्प या सहा कलांसह ब्राह्मी (लिपी) व सुंदरी (गणित) या कन्यांद्वारे शिक्षणाची पायाभरणी केली. 

दरबारातील 'निलांजना' अप्सरेच्या अकस्मात मृत्यूमुळे संसाराच्या क्षणभंगुरतेची जाणीव होऊन त्यांनी प्रथम दिगंबर मुनी दीक्षा घेतली. १,००० वर्षांच्या कठोर तपश्चर्येनंतर प्रयाग येथे वटवृक्षाखाली त्यांना केवलज्ञान (सर्वोच्च ज्ञान) प्राप्त झाले आणि त्यांच्या समवशरणात दिव्यध्वनीद्वारे अहिंसा, अपरिग्रह व आत्मधर्माचा उपदेश गूंजला; शेवटी माघ कृष्ण चतुर्दशीला कैलास (अष्टापद) पर्वतावरून त्यांना मोक्ष प्राप्त झाला.

एकदा राजा ऋषभदेवांच्या दरबारात 'निलांजना' नावाच्या अप्सरेचे नृत्य सुरू होते. नृत्यात पूर्णपणे लीन असताना निलांजनाचे आयुष्य अचानक संपले आणि ती कोसळून मृत पावली.सौधर्म इंद्राने लगेच दुसऱ्या अप्सरेला तिथे उभे केले जेणेकरून नृत्तात खंड पडू नये. पण भगवान आदिनाथांनी हा क्षण पाहिला आणि त्यांना संसाराच्या क्षणभंगुरतेची तीव्र जाणीव झाली. या घटनेमुळे त्यांना वैराग्य प्राप्त झाले.

पहिला आहार:
भगवान आदिनाथांनी दिगंबर दीक्षा घेतल्यानंतर तब्बल ६ महिने पूर्ण उपवास (केला. त्यानंतर जेव्हा ते आहारासाठी बाहेर पडले, तेव्हा त्या काळातील लोकांना (जैन मुनींना आहार कसा द्यावा म्हणजेच 'नवधा भक्ति' आणि 'आहारचर्या') याच्या पद्धतीबद्दल काहीही माहिती नव्हती. त्यामुळे लोक भगवंतांना सोने, चांदी, वस्त्र किंवा कन्या अर्पण करायचे, पण भगवान कोणतीही वस्तू न स्वीकारता मौन राहून पुढे निघून जात असत. अशा प्रकारे आहाराची विधी न मिळाल्यामुळे भगवंतांचा उपवास आणखी ६ महिने वाढला; म्हणजेच एकूण १ वर्ष (४०० दिवस) त्यांचा उपवास चालला.
शेवटी, हस्तिनापूर नगरीचे राजा श्रेयांस यांना त्यांच्या पूर्वजन्माच्या 'जातिस्मरण' ज्ञानामुळे मुनी आहाराची योग्य पद्धत आठवली. त्यांनी अत्यंत भक्तीभावाने भगवान आदिनाथांना 'इक्षुरस' (उसाचा रस) आहाराच्या रूपात अर्पण केला.
हा ऐतिहासिक पहिला आहार वैशाख शुक्ल तृतीया या तिथीला झाला. म्हणूनच जैन धर्मात या दिवसाला अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि आज आपण हा दिवस 'अक्षय तृतीया' (अखातीज) म्हणून साजरा करतो.

१,००० वर्षे कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर, पुरिमताल नगर (प्रयाग) येथील 'शकटमुख' उद्यानात, वटवृक्षाखाली (वड) ध्यानस्थ असताना फाल्गुन कृष्ण नवमीच्या दिवशी त्यांना 'केवलज्ञान' प्राप्त झाले.

केवलज्ञान प्राप्तीनंतर त्यांनी संपूर्ण भरतक्षेत्रात (आर्यावर्तात) पायी विहार करून धर्मोपदेश दिला. मानवाला मोक्षाचा मार्ग दाखवणारे ते या युगातील पहिले तीर्थंकर (धर्मतीर्थाचे प्रवर्तक) बनले.

तीर्थंकर आदिनाथ भगवंतांच्या ठिकाणी जन्माचे १० अतिशय, केवलज्ञानाचे १० अतिशय, २४ देवकृत अतिशय आणि ८ प्रातिहार्य मिळून एकूण ४६ गुण विराजमान होते.

केवलज्ञान झाल्यावर समवशरणात देवांद्वारे भगवंतांच्या सेवेत हे ८ वैभव उपस्थित असतात:

१. अशोक वृक्ष: पाठीमागे असणारा विशाल अशोक वृक्ष.

२. पुष्पवृष्टी: सुगंधित फुलांचा आकाशातून वर्षाव.

३. दिव्यध्वनी: भगवंतांचा अक्षरात्मक नसलेला नाद.

४. चामर: ६४ चामर ढाळणे.

५. सिंहासन: स्फटिकाचे दिव्य सिंहासन.

६. भामंडल: पाठीमागचे ओरा वलय.

७. दुंदुभी: स्वर्गीय नगाऱ्यांचा मंगल नाद.

८. छत्रत्रय: डोक्यावर असणारे तीन छत्र.

दिव्यध्वनी 

भगवान आदिनाथांचा उपदेश त्यांच्या सर्वांगातून 'दिव्यध्वनी'च्या रूपात प्रकट होत असे.ही दिव्यध्वनी सर्वांसाठी (मनुष्य, देव, आणि प्राणी) तिच्या मूळ रूपात समजण्यायोग्य असे. त्यांचे प्रथम गणधर वृषभसेन (त्यांचे पुत्र) यांनी ही दिव्यध्वनी ग्रथित करून द्वादशांग शास्त्राची रचना केली.

भगवान आदिनाथ स्वामींना माघ कृष्ण चतुर्दशीच्या दिवशी कैलास पर्वतावरून (अष्टापद पर्वतावरून) मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त झाला.

आदिनाथ भगवान या जन्मात तीर्थंकर होण्यापूर्वी अनेक जन्मांतून गेले. त्यांच्या पूर्वभवांपैकी श्रीमती आणि वज्रजंघ यांचा भव अत्यंत प्रसिद्ध आहे. वज्रजंघ राजा आणि श्रीमती राणीने दिगंबर मुनींना 'आहारदान' दिले होते, ज्याच्या पुण्याने त्यांनी पुढे देव आणि शेवटी चक्रवर्ती व तीर्थंकर पद प्राप्त केले. त्यांचा अंतिम पूर्वभव अहमिंद्र (सर्वार्थसिद्ध स्वर्ग) देवाचा होता.