आचार्य उमास्वामी

दिगंबर जैन संप्रदायात आचार्य कुंदकुंदाचार्यांचे पट्टशिष्य आणि महान ग्रंथकार म्हणून आचार्य उमास्वामी स्वामी यांना अत्यंत आदरणीय स्थान आहे. त्यांनी लिहिलेला 'तत्त्वार्थ सूत्र' (ज्याला 'मोक्षशास्त्र' देखील म्हणतात) हा जैन धर्माचा सर्वात प्रामाणिक, मूलभूत आणि सर्वमान्य ग्रंथ मानला जातो. 

त्यांच्याबद्दलची संपूर्ण माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
संक्षिप्त जीवन परिचय

• काळ: इसवी सनाच्या पहिल्या ते दुसऱ्या शतकादरम्यान (आचार्य कुंदकुंदांच्या नंतरचा काळ).
• स्थान: मुख्यत्वे दक्षिण आणि मध्य भारतात त्यांचे वास्तव्य होते.
• विशेष नाव: दिगंबर परंपरेनुसार त्यांच्याकडे 'गृद्धपिच्छ' ही पदवी होती, कारण ते मोरपिसाऐवजी गिधाडाच्या मऊ पिसांची पिच्छी वापरत असत (काही ग्रंथांत आचार्य कुंदकुंदांनाही गृद्धपिच्छ म्हटले गेले आहे).
• स्थान व परंपरा: ते आचार्य कुंदकुंदांचे थेट मुख्य शिष्य (पट्टशिष्य) मानले जातात.

ऐतिहासिक योगदान: 'तत्त्वार्थ सूत्र' (मोक्षशास्त्र)

• आचार्य उमास्वामींचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक कार्य म्हणजे जैन धर्माच्या अथांग आणि विशाल सिद्धांतांना अत्यंत संक्षिप्त आणि सूत्रबद्ध रूपात मांडणे.
• संस्कृत भाषेतील पहिला ग्रंथ: त्या काळापर्यंत जैन धर्माचे बहुतांश ग्रंथ प्राकृत भाषेत होते. आचार्य उमास्वामी यांनी सर्वप्रथम संस्कृत भाषेत जैन ग्रंथाची रचना केली.
• १० अध्याय आणि ३५७ सूत्रे: तत्त्वार्थ सूत्रामध्ये १० अध्याय आणि ३५७ छोटी-छोटी सूत्रे आहेत, ज्यामध्ये संपूर्ण जैन दर्शनाचा आणि ७ तत्त्वांचा सार सामावलेला आहे.
• ग्रंथातील पहिले आणि अत्यंत प्रसिद्ध सूत्र:

      "सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः॥"
    (अर्थ: सम्यक दर्शन (योग्य श्रद्धा), सम्यक ज्ञान (योग्य ज्ञान) आणि सम्यक चारित्र्य (योग्य आचरण) या तिन्हींची एकता म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग होय. यालाच जैन धर्मात 'रत्नत्रय' म्हणतात.)

सर्व जैन संप्रदायांत आदरणीय: तत्त्वार्थ सूत्र हा असा एकमेव महान ग्रंथ आहे, जो दिगंबर आणि श्वेतांबर दोन्ही संप्रदायांमध्ये सारख्याच प्रामाणिकतेने आणि आदराने वाचला जातो.

मुख्य शिकवण आणि सार
आचार्य उमास्वामींनी जगाला हे समजावून सांगितले की:

• धर्म हा केवळ बाह्य क्रियेत नसून आत्म्याच्या अंतर्गत विशुद्धीमध्ये आहे.
• परस्परोपग्रहो जीवानाम्: (तत्त्वार्थ सूत्रातील ५ व्या अध्यायातील प्रसिद्ध सूत्र) - जगातील सर्व जीवांनी एकमेकांना मदत केली पाहिजे आणि एकमेकांच्या अस्तित्वाचा आदर केला पाहिजे.