तत्त्वार्थसूत्र

अध्यायनिहाय सविस्तर सारांश (एकूण ३५७ सूत्रे)

• अध्याय १ — मोक्षमार्ग व ज्ञान (३३ सूत्रे): पहिलेच सूत्र 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः'; 'तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्'; सात तत्त्वे; नाम-स्थापना-द्रव्य-भाव निक्षेप; प्रमाण व नय; निर्देश, स्वामित्व आदी व सत्, संख्या आदी अनुयोगद्वारे; मती, श्रुत, अवधी, मनःपर्यय व केवल ही पाच ज्ञाने (पहिली दोन परोक्ष, बाकी प्रत्यक्ष); मतिज्ञानाचे अवग्रह-ईहा-अवाय-धारणा; सात नय.
• अध्याय २ — जीवतत्त्व (५३ सूत्रे): औपशमिक, क्षायिक, क्षायोपशमिक, औदयिक व पारिणामिक हे जीवाचे पाच भाव व त्यांचे ५३ भेद; 'उपयोगो लक्षणम्'; संसारी व मुक्त जीव; त्रस-स्थावर; पाच इंद्रिये; विग्रहगती; जन्माचे प्रकार व योनी; औदारिक आदी पाच शरीरे; वेद (लिंग); अकाल मृत्यू कोणाला होत नाही.
• अध्याय ३ — अधोलोक व मध्यलोक (३९ सूत्रे): सात नरकभूमी, नारकींचे दुःख व आयू; जंबूद्वीप, लवणसमुद्र आदी असंख्य द्वीप-समुद्र; भरतादी सात क्षेत्रे, सहा कुलपर्वत, नद्या; अढाई द्वीपात मनुष्य; आर्य-म्लेच्छ; कर्मभूमी-भोगभूमी; मनुष्य व तिर्यंचांची आयू.
• अध्याय ४ — देवलोक (४२ सूत्रे): भवनवासी, व्यंतर, ज्योतिष्क व वैमानिक हे देवांचे चार निकाय; त्यांचे भेद, इंद्रादी पदे, लेश्या; सोळा स्वर्ग, नवग्रैवेयक, अनुदिश व अनुत्तर विमाने; देवांची आयू.
• अध्याय ५ — अजीवतत्त्व (४२ सूत्रे): धर्म, अधर्म, आकाश, पुद्गल व काल; प्रदेशसंख्या; धर्म-अधर्म-आकाशाचे उपकार; पुद्गलाचे स्पर्श-रस-गंध-वर्ण, शब्द, बंध आदी; 'सद् द्रव्यलक्षणम्', 'उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्', 'गुणपर्ययवद् द्रव्यम्'; परमाणूंच्या बंधाचे नियम; काल द्रव्य.
• अध्याय ६ — आस्रव (२७ सूत्रे): 'कायवाङ्मनःकर्म योगः' व 'स आस्रवः'; शुभ योगाने पुण्य, अशुभाने पाप; सांपरायिक व ईर्यापथ आस्रव; ज्ञानावरणादी आठही कर्मांच्या आस्रवाची स्वतंत्र कारणे; तीर्थंकर प्रकृतीच्या बंधाच्या सोळा कारण भावना.
• अध्याय ७ — व्रत (३९ सूत्रे): हिंसा, असत्य, चोरी, अब्रह्म व परिग्रहापासून विरती म्हणजे व्रत; प्रत्येक व्रताच्या पाच भावना; मैत्री, प्रमोद, कारुण्य व माध्यस्थ्य भावना; 'प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा'; अणुव्रत व महाव्रत; तीन गुणव्रते व चार शिक्षाव्रते; सल्लेखना; प्रत्येक व्रताचे पाच अतिचार; दानाचे स्वरूप.
• अध्याय ८ — बंध (२६ सूत्रे): मिथ्यादर्शन, अविरती, प्रमाद, कषाय व योग ही बंधाची कारणे; प्रकृती, स्थिती, अनुभाग व प्रदेश हे बंधाचे चार प्रकार; आठ मूळ कर्मे व त्यांच्या उत्तर प्रकृती; प्रत्येक कर्माची उत्कृष्ट व जघन्य स्थिती; पुण्य व पाप प्रकृती.
• अध्याय ९ — संवर व निर्जरा (४७ सूत्रे): 'आस्रवनिरोधः संवरः'; तीन गुप्ती, पाच समिती, उत्तम क्षमादी दहा धर्म, बारा अनुप्रेक्षा, बावीस परीषह व पाच प्रकारचे चारित्र; बारा तप (सहा बाह्य, सहा आभ्यंतर); प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्त्य; आर्त, रौद्र, धर्म्य व शुक्ल ध्यान; पुलाक आदी पाच प्रकारचे निर्ग्रंथ.
• अध्याय १० — मोक्ष (९ सूत्रे): मोहक्षयानंतर ज्ञानावरण-दर्शनावरण-अंतरायाचा क्षय होऊन केवलज्ञान; 'कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः'; मुक्त जीवाची ऊर्ध्वगती व त्याची चार कारणे (कुंभाराचे चाक, तुंबडी, एरंडबीज, अग्निशिखा ही उदाहरणे); धर्मास्तिकायाअभावी लोकाग्रावर अवस्थान; क्षेत्र, काल आदी बारा दृष्टींनी सिद्धांचा विचार.