सर्वार्थसिद्धि

दिगंबर जैन परंपरेतील सर्वार्थसिद्धि हा अतिशय प्रसिद्ध, महत्त्वाचा आणि पहिला संस्कृत गद्य टीका ग्रंथ मानला जातो. आचार्य पूज्यपाद स्वामींनी रचलेला हा ग्रंथ जैन तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी 'पायाभूत मार्गदर्शक' मानला जातो.

सर्वार्थसिद्धि ग्रंथाबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
रचनाकार आणि काळ

• रचनाकार: महान दिगंबर आचार्य आचार्य पूज्यपाद (देवनंदी)
• काळ: इ. स. ५ वे शतक (सुमारे इ. स. ५०० च्या आसपास).
• भाषा: संस्कृत (अत्यंत प्रवाही, स्पष्ट आणि सुबोध गद्य भाषा).

ग्रंथाचा आधार आणि स्वरूप

• आचार्य उमास्वामींचे तत्त्वार्थ सूत्र आचार्य उमास्वामी यांनी लिहिलेले तत्त्वार्थ सूत्र (मोक्षशास्त्र) हा जैन दर्शनाचा सर्वात पहिला आणि सर्वमान्य ग्रंथ आहे, ज्याला दिगंबर व श्वेतांबर दोन्ही परंपरा मानतात.
• सर्वप्रथम टीका: आचार्य पूज्यपाद यांनी याच 'तत्त्वार्थ सूत्र' ग्रंथावर सर्वप्रथम संस्कृतमध्ये सर्वार्थसिद्धि नावाची सविस्तर टीका (भाष्य) लिहिली.
• स्वरूप: या ग्रंथात तत्त्वार्थ सूत्राच्या प्रत्येक सूत्राचा अतिशय सोप्या, शास्त्रीय आणि तार्किक भाषेत अर्थ स्पष्ट केला आहे, ज्यामुळे जैन दर्शनातील सर्व तत्त्वे सहज समजतात.

ग्रंथात काय समाविष्ट आहे? (मुख्य विषय)

• 'तत्त्वार्थ सूत्र' प्रमाणेच या ग्रंथात १० अध्यायांमध्ये जैन तत्त्वज्ञानाचे संपूर्ण विश्व सामावलेले आहे:
• जीव व अजीव तत्त्व: आत्म्याचे स्वरूप, गुण आणि द्रव्यांची वस्तूसिती.
• लोक रचना (भूगोल): नरक, मध्यलोक (ज्यामध्ये जंबूदीप व मनुष्यलोक येतो), ऊर्ध्वलोक (स्वर्ग) आणि सिद्धशिला यांचे अत्यंत अचूक गणितीय व भौगोलिक वर्णन.
• कर्मसिद्धांत: कर्मांचे ८ प्रकार, त्यांचे बंध, उदय, उपशम आणि निर्जरा.
• मोक्ष मार्ग: सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र्य (रत्नत्रय) यांच्या माध्यमातून मुक्ती कशी प्राप्त होते त्याचे सविस्तर विवरण.

 या ग्रंथाचे ऐतिहासिक व आध्यात्मिक महत्त्व

• व्याकरण व समृद्ध भाषा: आचार्य पूज्यपाद हे जैन संस्कृताचे महान व्याकरणकार (जिनेन्द्र व्याकरणचे रचियते) असल्यामुळे या ग्रंथाची संस्कृत रचना अत्यंत व्याकरणशुद्ध, मोजक्या शब्दांत मोठा अर्थ सांगणारी आणि ओघवती आहे.
• पुढील ग्रंथांचा पाया: या ग्रंथावर आधारित पुढे अकलंकदेवांनी 'राजवार्तिक' आणि विद्यानंदी आचार्यांनी 'श्लोकवार्तिक' हे आणखी दोन महाग्रंथ रचले.

थोडक्यात सांगायचे तर: सर्वार्थसिद्धि हा ग्रंथ म्हणजे जैन तत्त्वज्ञानाचे मूळ सूत्र (तत्त्वार्थ सूत्र) समजून घेण्यासाठीचा सर्वात उत्तम, स्पष्ट आणि मार्गदर्शक संस्कृत महाग्रंथ आहे.

अध्यायनिहाय सारांश — सर्वार्थसिद्धीतील विशेष विवेचन

तत्त्वार्थसूत्राच्या दहा अध्यायांचा मूळ विषय 'तत्त्वार्थसूत्र' नोंदीत दिला आहे; येथे प्रत्येक अध्यायावर पूज्यपादांनी केलेले विशेष विवेचन थोडक्यात:

• अध्याय १: प्रारंभी एका भव्य जीवाने 'आत्म्याचे हित काय?' असा प्रश्न विचारल्यावर आचार्यांनी 'मोक्ष' असे उत्तर देऊन त्याचा मार्ग सांगितला — ही प्रसिद्ध प्रस्तावना; सम्यग्दर्शनाचे सराग व वीतराग भेद, प्रशम-संवेग-अनुकंपा-आस्तिक्य; निक्षेप, प्रमाण-नय आणि सत्, संख्या, क्षेत्र, स्पर्शन, काल, अंतर, भाव, अल्पबहुत्व या आठ अनुयोगद्वारांनी गुणस्थान-मार्गणांचे सविस्तर विवेचन; पाच ज्ञानांची व्याख्या व विषय.
• अध्याय २: पाच भावांचे ५३ भेद व त्यांचे स्वामी; उपयोगाचे प्रकार; इंद्रियांचे द्रव्येंद्रिय-भावेंद्रिय भेद; विग्रहगतीतील समय; पाच शरीरांचे सूक्ष्मत्व व प्रदेश; जन्म, योनी व आयूचा विचार.
• अध्याय ३–४: नरक, मध्यलोक व देवलोकाचे गणितीय वर्णन — क्षेत्रे, पर्वतांची लांबी-रुंदी, आयू, शरीराची उंची, लेश्या.
• अध्याय ५: धर्म-अधर्माच्या अस्तित्वाची सिद्धी; आकाशाचे लोक-अलोक भेद; पुद्गलाचे स्कंध व परमाणू; शब्द हा पुद्गलाचा पर्याय (शब्द आकाशाचा गुण या मताचे खंडन); कालद्रव्याची सिद्धी; द्रव्य-गुण-पर्यायाचा अनेकांती विचार.
• अध्याय ६: योग व आस्रवाचे भेद; कषायांच्या तीव्रता-मंदतेनुसार आस्रवातील फरक; प्रत्येक कर्माच्या आस्रवाची कारणे उदाहरणांसह.
• अध्याय ७: हिंसेची सूक्ष्म व्याख्या — 'प्रमाद' नसेल तर केवळ प्राणघात हिंसा नाही; व्रतांच्या भावना; सल्लेखना ही आत्मघात नव्हे हे स्पष्टीकरण; अतिचारांचे विवरण; पात्र, दाता, द्रव्य व विधी यांनुसार दानाचे फल.
• अध्याय ८: बंधाची कारणे व चार प्रकार; आठ कर्मांच्या १४८ उत्तर प्रकृतींचे स्पष्टीकरण; स्थिती व अनुभाग बंधाचे नियम.
• अध्याय ९: गुप्ती-समिती-धर्म-अनुप्रेक्षा-परीषह-चारित्र यांचे सविस्तर वर्णन; कोणत्या गुणस्थानात कोणते परीषह; बारा तपांचे प्रकार; ध्यानांचे स्वामी व काल; शुक्लध्यानाचे चार भेद.
• अध्याय १०: केवलज्ञान व मोक्षाचा क्रम; मुक्त जीवाची ऊर्ध्वगती; सिद्धांचे विविध दृष्टींनी विवेचन आणि ग्रंथाचा समारोप.