योगसार

योगसार हा आचार्य योगींदुदेव यांनी अपभ्रंश भाषेत रचलेला १०८ दोह्यांचा छोटा अध्यात्म ग्रंथ आहे. त्यांच्या 'परमात्मप्रकाश'चा सार अगदी संक्षेपात येथे आला आहे. संसाराने भयभीत झालेल्या व मोक्षाची इच्छा असणाऱ्या जीवांसाठी हा 'योगाचा सार' रचल्याचे ग्रंथकार स्वतः सांगतात.

विषयानुसार सारांश

• दोहे १–५ (मंगल व प्रयोजन): सिद्ध व अरहंतांना नमस्कार; मिथ्यादर्शन संसाराचे कारण आणि आत्मध्यान मोक्षसुखाचे कारण.
• दोहे ६–१२ (आत्म्याच्या तीन अवस्था): बहिरात्मा, अंतरात्मा व परमात्मा यांचे लक्षण; बहिरात्मपणा सोडून भेदविज्ञानाची प्रेरणा.
• दोहे १३–३२ (आत्मज्ञान हाच मार्ग): आत्मज्ञानीच निर्वाण पावतो; इच्छारहित तप; परिणामांनीच बंध व मोक्ष; आत्मज्ञानशून्य पुण्याने मोक्ष नाही; गुणस्थान-मार्गणा हे आत्मा नव्हेत; गृहस्थही मोक्षमार्गी होऊ शकतो; 'आत्मा हाच जिन' आणि 'मीच परमात्मा' ही भावना; सम्यक्त्वाविना अनंत संसार.
• दोहे ३३–४४ (व्यवहार व निश्चय): केवळ व्यवहार चारित्र व्यर्थ; शुद्धोपयोगात पुण्य-पाप दोन्ही हेय; नऊ पदार्थांचे ज्ञान आवश्यक पण त्यांत सारभूत एक जीवच; 'देव देवळात नसून या देहरूपी मंदिरात आहे' — प्रसिद्ध दोहे.
• दोहे ४५–१०८ (वैराग्य व ध्यान): बाह्य क्रियेत धर्म नाही, राग-द्वेषरहित आत्मस्थ होणे हाच धर्म; आशा-तृष्णा भ्रमणाचे कारण; एकत्व भावना, समभाव, कषायत्याग, शुद्धात्म्याचे ध्यान; ग्रंथाच्या शेवटी 'योगसार' रचण्याचे प्रयोजन व त्याचे फल.

महत्त्व

लहान, सरळ व मनाला भिडणारे दोहे असल्यामुळे योगसार हा नित्यपाठ आणि प्रवचनांसाठी अत्यंत लोकप्रिय आहे. 'देह देवालय' ही संकल्पना याच परंपरेतून पुढे भक्ती-साहित्यातही दिसते.