समयसार

समयसार (प्राकृत: समयपाहुड) हा आचार्य कुंदकुंद यांचा शौरसेनी प्राकृत भाषेतील सर्वश्रेष्ठ अध्यात्म ग्रंथ मानला जातो. 'समय' म्हणजे आत्मा आणि 'सार' म्हणजे त्याचे शुद्ध स्वरूप — कर्म, शरीर आणि रागादी विकारांपासून भिन्न असलेला शुद्ध, ज्ञायक आत्मा हा या ग्रंथाचा एकमेव विषय आहे. आचार्य अमृतचंद्रांच्या 'आत्मख्याती' टीकेनुसार यात ४१५ गाथा आहेत, तर आचार्य जयसेनांच्या 'तात्पर्यवृत्ती' टीकेनुसार ४३९ गाथा आहेत. अमृतचंद्रांनी टीकेत रचलेले २७८ 'कलश' श्लोक स्वतंत्र 'समयसार कलश' म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पुढे पं. बनारसीदासांचे 'नाटक समयसार' आणि अनेक भाषांतील टीका याच ग्रंथावर आधारित आहेत.

ग्रंथाची मांडणी नाटकाप्रमाणे आहे: जीव व अजीव हे पात्र वेगवेगळ्या वेषांत (कर्ता-कर्म, पुण्य-पाप, आस्रव, बंध इत्यादी) रंगमंचावर येतात आणि भेदविज्ञानाने त्यांचा खरा परिचय उघड होताच ते निघून जातात.

अधिकारनिहाय सारांश

• पूर्वरंग (गाथा १–३८): सिद्धांना नमस्कार; स्वसमय (आत्म्यात स्थिर) व परसमय (परद्रव्यात रमलेला) जीवाचे लक्षण; एकत्व-विभक्त आत्म्याची दुर्लभता; आत्मा 'शुद्ध ज्ञायक' आहे; व्यवहारनयाची आवश्यकता व मर्यादा — 'व्यवहार अभूतार्थ, निश्चय भूतार्थ'; शुद्धनयाने आत्म्याला जाणणे हेच सम्यग्दर्शन; शरीराची स्तुती ही केवलीची खरी स्तुती नाही (नगरवर्णन म्हणजे राजवर्णन नव्हे — हा दृष्टांत); जितेंद्रिय, जितमोह व क्षीणमोह ही निश्चय स्तुती; 'मी एक, शुद्ध, दर्शन-ज्ञानमय, सदा अरूपी आहे' ही अनुभूती.
• जीव-अजीव अधिकार (गाथा ३९–६८): अध्यवसान, कर्म, शरीर यांनाच जीव मानणाऱ्या मतांचे खंडन; वर्ण, गंध, रस, राग-द्वेष, गुणस्थान, मार्गणा इत्यादी सर्व भाव व्यवहाराने जीवाचे म्हटले जातात, पण निश्चयाने ते पुद्गलाचे आहेत — जीव त्यांच्याशी तादात्म्य पावत नाही.
• कर्ता-कर्म अधिकार (गाथा ६९–१४४): आत्मा केवळ स्वतःच्या भावांचा कर्ता आहे; पुद्गल कर्मांचा कर्ता मानणे हे अज्ञान. जीव व कर्म यांच्यात निमित्त-नैमित्तिक संबंध आहे, कर्ता-कर्म संबंध नाही. 'मी परद्रव्याचा कर्ता' ही बुद्धी सुटणे म्हणजेच ज्ञानी होणे.
• पुण्य-पाप अधिकार (गाथा १४५–१६३): अशुभ कर्म लोखंडाची व शुभ कर्म सोन्याची बेडी — दोन्ही बंधनच. पुण्याला मोक्षमार्ग मानू नये; ज्ञानस्वरूप आत्म्यात स्थिरता हाच मार्ग.
• आस्रव अधिकार (गाथा १६४–१८०): मिथ्यात्व, अविरती, कषाय व योग हे आस्रवाचे कारण; राग-द्वेष-मोहरहित ज्ञानी जीवाला नवीन बंध होत नाही.
• संवर अधिकार (गाथा १८१–१९२): उपयोग (ज्ञान) आणि क्रोधादी भाव यांचे भेदविज्ञान हेच संवराचे मूळ; भेदविज्ञानातून शुद्धात्म्याची उपलब्धी व त्यातून आस्रवाचा निरोध.
• निर्जरा अधिकार (गाथा १९३–२३६): ज्ञानी विषय भोगतानाही अंतरंगात विरक्त असल्याने त्याचे कर्म झडून जाते; सम्यग्दृष्टीची आठ अंगे (निःशंकित आदी) — निर्भय ज्ञानी कसा असतो याचे वर्णन.
• बंध अधिकार (गाथा २३७–२८७): धुळीत तेल लावलेल्या व्यायाम करणाऱ्या माणसाचा दृष्टांत — बंधाचे खरे कारण क्रिया नव्हे तर राग (स्निग्धता); 'मी दुसऱ्याला मारतो/जगवतो, सुखी/दुःखी करतो' हा अध्यवसायच बंधाचे कारण.
• मोक्ष अधिकार (गाथा २८८–३०७): केवळ बंधाचे ज्ञान किंवा चिंतन पुरेसे नाही; प्रज्ञारूपी छिन्नीने आत्मा व बंध वेगळे करणे हाच मोक्षाचा उपाय. शुद्धात्म्याचे ग्रहण आणि परभावांचा त्याग.
• सर्वविशुद्धज्ञान अधिकार (गाथा ३०८–४१५): आत्मा परद्रव्याचा कर्ता-भोक्ता नाही; ज्ञान हे ज्ञेयांपासून भिन्न; बाह्य लिंग (वेष) मोक्षाचे कारण नाही; ग्रंथ वाचून त्याच्या अर्थात स्थिर होण्याचे फल.
• परिशिष्ट (अमृतचंद्राचार्य): स्याद्वाद व उपाय-उपेय भावाचे विवेचन आणि आत्म्याच्या ४७ शक्ती (जीवत्व, चिति, दृशी, ज्ञान, सुख, वीर्य इत्यादी) यांचे प्रसिद्ध वर्णन.

महत्त्व

दिगंबर परंपरेत समयसार हा 'अध्यात्माचा मुकुटमणी' मानला जातो. निश्चय व व्यवहार नयांचा समतोल, भेदविज्ञान आणि आत्मानुभूती हे त्याचे गाभ्याचे विषय असून शतकानुशतके स्वाध्याय व प्रवचनांचा तो केंद्रबिंदू राहिला आहे.