पञ्चास्तिकाय
पंचास्तिकाय (पंचत्थिकायसंगहो) हा आचार्य कुंदकुंद यांचा प्राकृत ग्रंथ असून जैन विश्वरचनेचा — सहा द्रव्ये, पाच अस्तिकाय आणि नऊ पदार्थ यांचा — पायाभूत ग्रंथ आहे. 'अस्ति' म्हणजे अस्तित्वात असलेले आणि 'काय' म्हणजे बहुप्रदेशी; जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म व आकाश ही पाच द्रव्ये अस्तिकाय आहेत, तर काल हे द्रव्य असूनही एकप्रदेशी असल्याने अस्तिकाय नाही. आचार्य अमृतचंद्रांच्या 'समयव्याख्या' टीकेनुसार यात १७३ गाथा व आचार्य जयसेनांच्या टीकेनुसार १८१ गाथा आहेत. ग्रंथाचे दोन मुख्य भाग (श्रुतस्कंध) आहेत.
प्रथम श्रुतस्कंध — षड्द्रव्य-पंचास्तिकाय
- द्रव्य-सामान्य: ग्रंथाचे प्रयोजन; पाच अस्तिकायांची नावे; सत्तेचे स्वरूप; द्रव्याचे तीन लक्षणे (सत्, उत्पाद-व्यय-ध्रौव्य, गुण-पर्यायवान); द्रव्य-गुण-पर्याय यांचा अभेद; सप्तभंगी (स्यात् अस्ति, स्यात् नास्ति इत्यादी); 'सत्'चा नाश नाही आणि 'असत्'ची उत्पत्ती नाही.
- काल-द्रव्य: निश्चय काल (कालाणू) व व्यवहार काल (समय, घडी, दिवस) यांचे विवेचन.
- जीवास्तिकाय: जीवाचे नऊ विशेषण (जीव, चेतयिता, उपयोगमय, प्रभु, कर्ता, भोक्ता, देहप्रमाण, अमूर्त, कर्मसंयुक्त); मुक्त जीवाचे स्वरूप; ज्ञानोपयोग व दर्शनोपयोगाचे भेद; गुण-गुणी यांचा कथंचित भेद-अभेद; औदयिक आदी पाच भाव; जीव व कर्म यांच्यातील कर्तृत्वाचा नयसापेक्ष विचार.
- पुद्गलास्तिकाय: स्कंध, स्कंधदेश, स्कंधप्रदेश व परमाणू; परमाणूचे स्वरूप.
- धर्म, अधर्म व आकाश अस्तिकाय: गतीला सहायक धर्मद्रव्य (माशाला पाण्याचे उदाहरण), स्थितीला सहायक अधर्मद्रव्य (प्रवाशाला सावलीचे उदाहरण), अवकाश देणारे आकाश; लोकाकाश व अलोकाकाश.
- चूलिका: सहा द्रव्यांचे मूर्त-अमूर्त, चेतन-अचेतन इत्यादी तुलनात्मक विवेचन.
द्वितीय श्रुतस्कंध — नवपदार्थ व मोक्षमार्ग
- नवपदार्थ: जीव (संसारी जीवांचे एकेंद्रिय ते पंचेंद्रिय भेद), अजीव, पुण्य-पाप, आस्रव (शुभ व अशुभ), संवर, निर्जरा, बंध व मोक्ष यांचे संक्षिप्त पण नेमके वर्णन.
- मोक्षमार्ग-चूलिका: सम्यग्दर्शन-ज्ञान-चारित्र हा मोक्षमार्ग; व्यवहार व निश्चय मोक्षमार्ग; अरिहंतादींवरील सूक्ष्म रागही मोक्षात बाधक असल्याचा इशारा; स्वसमय-परसमय; शेवटी 'वीतरागता हाच शास्त्रांचा सार' हा निष्कर्ष.
महत्त्व
जैन धर्मातील 'विश्व कशाने बनले आहे' या प्रश्नाचे शास्त्रीय उत्तर देणारा हा ग्रंथ प्रवचनसार व समयसार यांच्या अभ्यासासाठी पूर्वतयारी मानला जातो. द्रव्यसंग्रह, तत्त्वार्थसूत्राचा पाचवा अध्याय इत्यादींमध्ये याच विषयाचे पुढे विस्ताराने विवेचन झाले आहे.