परम अध्यात्म तरंगिणी

परम अध्यात्म तरंगिणी ही आचार्य अमृतचंद्र यांनी समयसारावरील 'आत्मख्याती' टीकेत रचलेल्या प्रसिद्ध 'समयसार कलश' श्लोकांवरील संस्कृत टीका आहे. ही टीका भट्टारक शुभचंद्र (इ.स. १६ वे शतक, भट्टारक ज्ञानभूषणांच्या परंपरेतील) यांनी रचली; टीकेच्या प्रारंभीच ते 'सुधाचंद्र मुनींच्या (अमृतचंद्रांच्या) रमणीय पद्यांचा भक्तीने अर्थ सांगतो' असे म्हणतात. अमृतचंद्रांचे कलश हे समयसाराच्या प्रत्येक अधिकाराचा भाव शृंगारलेल्या काव्यात व्यक्त करणारे आत्मानुभूतीचे उद्गार आहेत — 'अमृत' आणि 'तरंग' या नावांतूनच त्यांचा भाव लक्षात येतो.

सोबतच्या पाठात असलेले भाग

येथे उपलब्ध पाठात कलश १ ते ११२ आहेत, म्हणजे समयसाराचे पहिले चार भाग:

• मंगल व पूर्वरंग: 'नमः समयसाराय स्वानुभूत्या चकासते' — स्वानुभूतीने प्रकाशमान शुद्ध आत्म्याला नमस्कार; अनेकांतमयी मूर्ती (जिनवाणी) सदा प्रकाशित होवो; निश्चय-व्यवहार नयांचा विरोध मिटवणारे 'स्यात्'-पदांकित जिनवचन; व्यवहारनय पहिल्या पायरीवर हाताचा आधार, पण परमार्थ पाहणाऱ्याला तो काहीच नाही; शुद्धनयाने अनुभवलेला एक, अखंड आत्मा.
• जीव-अजीव अधिकार (कलश ४५ पर्यंत): भेदविज्ञानाचा उत्सव — वर्णादी व रागादी भाव पुद्गलाचे, चैतन्य हेच जीवाचे स्वरूप; 'ज्ञानरूपी करवतीने' जीव व अजीव वेगळे केल्यावर प्रकट होणारी ज्ञानज्योती.
• कर्ता-कर्म अधिकार (कलश ४६–९९): 'मी परद्रव्याचा कर्ता' हे अज्ञान; ज्ञानी केवळ ज्ञानभावाचा कर्ता; नयपक्षाच्या विकल्पांपलीकडील निर्विकल्प अनुभूती — या अधिकारात कलशांची संख्या सर्वाधिक आहे.
• पुण्य-पाप अधिकार (कलश १००–११२): शुभ व अशुभ दोन्ही कर्मे बंधनरूप; मोहरूपी मदिरा पिऊन शुभाशुभाच्या भेदात नाचणाऱ्या जीवाचे वर्णन आणि सर्व कर्म मुळापासून उखडून प्रकट होणारी ज्ञानज्योती (कलश ११२).

महत्त्व

समयसार कलश हे संस्कृत अध्यात्म-काव्याचे शिखर मानले जातात; पं. बनारसीदासांचे 'नाटक समयसार' व पं. राजमल्लांची 'कलश टीका' याच कलशांवर आधारित आहेत. शुभचंद्रांची ही टीका प्रत्येक कलशाचा अन्वय व भावार्थ स्पष्ट करून कलशांचा गूढार्थ अभ्यासकांसाठी खुला करते.