सिद्धान्त सार

सिद्धान्त सार (पूर्ण नाव 'सिद्धान्तसार-दीपक') हा भट्टारक सकलकीर्ती (इ.स. १५ वे शतक) यांनी संस्कृत अनुष्टुप छंदात रचलेला ग्रंथ आहे. नावाप्रमाणे हा जैन सिद्धांतांचा सार उजळून दाखवणारा 'दीप' आहे. ग्रंथाचा मुख्य विषय लोकरचना — अधोलोक (नरक), मध्यलोक (द्वीप-समुद्र, भरत-ऐरावतादी क्षेत्रे, पर्वत, नद्या) आणि ऊर्ध्वलोक (स्वर्ग व सिद्धशिला) — तसेच त्यात राहणाऱ्या जीवांची आयू, शरीर-उंची व गती यांचे वर्णन हा मानला जातो. विषयानुसार हा ग्रंथ करणानुयोगाच्या जवळचा आहे. सकलकीर्तींनी महावीर पुराण (वीरवर्धमान चरित), प्रश्नोत्तर श्रावकाचार, तत्त्वार्थसार दीपक यांसह तीसहून अधिक ग्रंथ रचले.

सोबतच्या पाठातील मंगलाचरण

येथे उपलब्ध पाठात सध्या ग्रंथाचे केवळ प्रारंभीचे मंगलाचरण आहे, ज्यात ग्रंथकार तीर्थंकरांची स्तुती करतात:

• श्लोक १: अनंत चतुष्टय व अष्ट प्रातिहार्यांनी युक्त, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, विश्वाच्या पदार्थांचा दीप असलेल्या जिनेंद्रांना वंदन.
• श्लोक २–३: युगारंभी दिव्यध्वनीने लोक-अलोकातील सर्व तत्त्वांचा उपदेश करणारे, धर्मचक्राधिपती प्रथम तीर्थंकर ऋषभदेव.
• श्लोक ४–५: ज्ञानामृताच्या वर्षावाने भव्यजीवांना तृप्त करणारे तीर्थंकर व चंद्रप्रभ भगवान.
• श्लोक ६–७: कामदेव, चक्रवर्ती व तीर्थंकर ही तीनही पदे भूषवणारे शांतिनाथ भगवान.
• श्लोक ८–९: बालपणीच वैराग्य धारण करून शुक्लध्यानाने मुक्ती मिळवणारे नेमिनाथ भगवान.
• श्लोक १०–११: कमठाने केलेल्या भयंकर उपसर्गांवर ध्यानबळाने विजय मिळवून केवलज्ञान प्राप्त करणारे, विघ्नहर्ते पार्श्वनाथ भगवान.

टीप: या ग्रंथाचा उर्वरित पाठ स्रोत संकेतस्थळावर अद्याप उपलब्ध नसल्याने सोबतच्या PDF मध्ये केवळ मंगलाचरण आहे.