जम्बूस्वामी चारित्र

जंबूस्वामी चारित्र हे भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर झालेल्या अंतिम केवली जंबूस्वामी यांचे चरित्र आहे. दिगंबर परंपरेनुसार महावीरांनंतर गौतम गणधर (१२ वर्षे), सुधर्मा स्वामी (१२ वर्षे) आणि जंबूस्वामी (३८ वर्षे) हे तीन अनुबद्ध केवली झाले; जंबूस्वामींनंतर या भरतक्षेत्रात कोणालाही केवलज्ञान झाले नाही. त्यांचे निर्वाणस्थान मथुरा (चौरासी) येथे मानले जाते, जे आज जंबूस्वामी सिद्धक्षेत्र म्हणून पूजनीय आहे.

जंबूस्वामींच्या चरित्रावर अनेक ग्रंथ रचले गेले. त्यांपैकी महाकवी वीर यांचा अपभ्रंश 'जंबूसामिचरिउ' (इ.स. १०१९) आणि पं. राजमल्ल यांचा संस्कृत 'जम्बूस्वामिचरित' (इ.स. १५७६, आग्रा) प्रसिद्ध आहेत. येथे दिलेला ग्रंथ या परंपरेवर आधारित सोपे, कथात्मक हिंदी रूपांतर आहे.

जंबूस्वामींची कथा (सारांश)

राजगृही नगरीत श्रेष्ठी अर्हद्दास व जिनमती यांचा पुत्र जंबूकुमार बालपणापासूनच वैराग्यशील होता. आई-वडिलांच्या आग्रहामुळे त्याने पद्मश्री, कनकश्री, विनयश्री व रूपश्री या चार कन्यांशी विवाह केला, पण विवाहाच्या रात्रीच तो दीक्षा घेणार हे निश्चित होते. त्या रात्री पत्नींनी संसाराकडे ओढणाऱ्या कथा सांगितल्या, तर जंबूकुमाराने वैराग्य दृढ करणाऱ्या कथांनी त्यांना उत्तर दिले. त्याच वेळी चोरीसाठी आलेला विद्युच्चर चोर हा संवाद ऐकून प्रभावित झाला. सकाळी जंबूकुमारांनी सुधर्मा स्वामींकडे जिनदीक्षा घेतली; त्यांच्या चारही पत्नी, आई-वडील आणि विद्युच्चर व त्याचे साथीदारही दीक्षित झाले. सुधर्मा स्वामींच्या निर्वाणानंतर जंबूस्वामींना केवलज्ञान झाले आणि दीर्घकाळ धर्मोपदेश करून ते मोक्षाला गेले.

प्रमुख अधिकार

• अधिकार १–४ (पार्श्वभूमी): भूमिका; भरतक्षेत्रातील मगध देश; धर्मनगरी राजगृही; धर्मपरायण महाराज श्रेणिक.
• अधिकार ५–९ (भगवान महावीरांचे समवसरण): विपुलाचल पर्वतावर भगवान महावीरांचे आगमन; इंद्राचा ऐरावत हत्ती; जिनेंद्रांचे समवसरण व त्याची रचना; श्रेणिक राजाला समवसरणाची वार्ता मिळून तो वंदनेला जातो.
• अधिकार १०–१४ (पूर्वभव — भावदेव व भवदेव): समवसरणात जंबूकुमाराच्या पूर्वभवांची कथा सांगितली जाते — आर्यवसु ब्राह्मणाचे पुत्र भावदेव व भवदेव; सौधर्माचार्यांचा धर्मोपदेश ऐकून थोरल्या भावदेवाची मुनिदीक्षा; भावदेव मुनींच्या प्रभावाने नवविवाहित भवदेवानेही (मनात संकोच असताना) दीक्षा घेतली.
• अधिकार १५–१८ (स्थितीकरण): भवदेवाची पत्नी नागवसु हिने आर्यिका व्रत घेतले; अनेक वर्षांनी मनाने विचलित झालेले भवदेव मुनी तिला भेटायला आले तेव्हा आर्यिका नागवसुने त्यांना धर्मोपदेशाने पुन्हा स्थिर केले (स्थितीकरण अंगाचे उत्तम उदाहरण); त्यानंतर भवदेव मुनींनी उत्कृष्ट मुनिचर्या पाळली. हाच जीव पुढे अनेक भवांनंतर जंबूकुमार झाला.

शिकवण

या चरित्रातून वैराग्याची दृढता, सम्यग्दर्शनाचे 'स्थितीकरण' अंग (धर्मातून ढळणाऱ्याला पुन्हा स्थिर करणे) आणि सत्संगाने चोरासारख्या व्यक्तीचेही परिवर्तन होऊ शकते, हे संदेश प्रभावीपणे मिळतात.