आलापपद्धति

'आलाप' म्हणजे कथन किंवा बोलण्याची पद्धत. जैन तत्त्वज्ञानातील गुंतागुंतीचे विषय समजून घेण्यासाठी आणि आगम ग्रंथांमधील वाक्यांचा (सिद्धान्तांचा) अचूक अर्थ लावण्यासाठी हा ग्रंथ मार्गदर्शक मानला जातो.

आचार्य देवसेन यांनी रचलेला हा एक प्रमुख दार्शनिक ग्रंथ असून यामध्ये जैन तत्त्वमीमांसेतील द्रव्य, गुण, पर्याय, स्वभाव यांचे सविस्तर विवेचन केले आहे. प्रमाण, नय, निक्षेप आणि एकान्तपक्षाचे दोष यांसारख्या जैन ज्ञानशास्त्रीय संकल्पनांचेही या ग्रंथात सूक्ष्म विश्लेषण आढळते. 

ग्रंथाची रचना सोळा अधिकारांमध्ये केली असून प्रत्येक अधिकारात संबंधित पारिभाषिक संकल्पनांची व्युत्पत्ती आणि स्वरूप स्पष्ट केले आहे. अध्यात्म-नय या अंतिम अधिकाराद्वारे हा ग्रंथ केवळ तार्किक विवेचनापुरता मर्यादित न राहता आत्मसाधनेशीही जोडला गेला आहे.

मुद्यांनुसार मुख्य विषय

• नयचक्र (नयांचे वर्णन): वस्तूचा विचार वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून कसा करावा, हे सांगणाऱ्या 'नय' (द्रव्यार्थिक नय, पर्यायार्थिक नय, निश्चयनय, व्यवहारनय) संकल्पनेचे सविस्तर स्पष्टीकरण.
• निक्षेप सिद्धान्त: नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव या चार प्रकारच्या निक्षेपांचे वर्णन.
• प्रमाण आणि नय: ज्ञानाचे साधन (प्रमाण) आणि वस्तूचा एक अंश जाणणारे ज्ञान (नय) यातील सूक्ष्म फरक.
• सप्तभंगी (स्याद्वाद): कोणत्याही तत्त्वाचे सात वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून कथन करण्याची पद्धत (अस्ति, नास्ति इत्यादी).
• द्रव्य-गुण-पर्याय: जगातील ६ द्रव्यांचे (जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश, काल) स्वरूप आणि त्यांच्या गुण-पर्यायांचे विवेचन.

महत्त्व
जैन दर्शनातील न्याय आणि स्याद्वाद समजण्यासाठी आलापपद्धति हा 'प्रवेशद्वार' मानला जातो. नवशिक्या विद्यार्थ्यांना जैन ग्रंथांचे अचूक वाचन व विश्लेषण करता यावे यासाठी आचार्य देवसेनांनी या ग्रंथाची रचना केली आहे.