श्रुतावतार

श्रुतावतार हा आचार्य इंद्रनंदी यांनी संस्कृत भाषेत रचलेला, जिनवाणी (श्रुतज्ञान) आपल्यापर्यंत कशी पोहोचली याचा इतिहास सांगणारा छोटेखानी पण अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. यात आर्या छंदातील १८७ पद्ये आहेत. ग्रंथात वीरसेन व जिनसेनाचार्यांच्या धवला-जयधवला टीकांचा उल्लेख असल्याने तो इ.स. दहाव्या शतकाच्या आसपास रचला गेला असे मानले जाते. सोबतची PDF मूळ संस्कृत पद्ये व गणिनी आर्यिका ज्ञानमती माताजी यांच्या हिंदी अनुवादासह आहे.

ग्रंथातील प्रमुख विषय

• श्रुत अनादि, पण त्याचा अवतार कालाधीन: श्रुत अनादिनिधन आहे, पण कालचक्रामुळे त्याचा वारंवार लोप व पुन्हा प्रकटीकरण होते. यासाठी अवसर्पिणी-उत्सर्पिणी काळ, सहा आरे, चौदा कुलकर आणि तीर्थंकरांच्या अंतरकाळात (पुष्पदंत ते धर्मनाथ यांच्या तीर्थात) श्रुताचा झालेला विच्छेद यांचे वर्णन.
• दिव्यध्वनी व गौतम गणधर: भगवान महावीरांना केवलज्ञान झाल्यावरही गणधर नसल्याने ६६ दिवस दिव्यध्वनी खिरली नाही. इंद्राने विद्यार्थ्याचे रूप घेऊन इंद्रभूती गौतमांना एका कठीण पद्याचा अर्थ विचारला; उत्तरासाठी ते समवसरणात आले, मानस्तंभ पाहताच त्यांचा गर्व गळून पडला व ते प्रथम गणधर झाले. श्रावण कृष्ण प्रतिपदेला दिव्यध्वनीचा आरंभ झाला आणि त्याच दिवशी गौतमांनी द्वादशांग श्रुताची रचना केली.
• आचार्य परंपरा व श्रुताचा क्रमिक ह्रास: तीन केवली (गौतम, सुधर्मा, जंबू — ६२ वर्षे); पाच श्रुतकेवली (विष्णू, नंदिमित्र, अपराजित, गोवर्धन, भद्रबाहू — १०० वर्षे); विशाखदत्त आदी अकरा दशपूर्वधारी (१८३ वर्षे); नक्षत्र आदी पाच एकादशांगधारी (२२० वर्षे); सुभद्र, अभयभद्र, जयबाहू, लोहाचार्य हे चार आचारांगधारी (११८ वर्षे). अशा प्रकारे वीर निर्वाणानंतर ६८३ वर्षांपर्यंत अंगज्ञान टिकले.
• अर्हद्बली आचार्य व संघांची स्थापना: पुंड्रवर्धनपूरचे अर्हद्बली आचार्य दर पाच वर्षांनी मुनींचे युग-प्रतिक्रमण संमेलन घेत. एका संमेलनात मुनींमधील पक्षपात पाहून त्यांनी मुनी जिथून आले त्या स्थानांवरून नंदी, वीर, अपराजित, देव, सेन, भद्र, गुणधर, गुप्त, सिंह, चंद्र इत्यादी संघांची नावे ठेवली — दिगंबर मुनिसंघांच्या नावांचा उगम.
• षट्खंडागमाची रचना: गिरनारच्या चंद्रगुफेत राहणारे आचार्य धरसेन यांना महाकर्मप्राभृताचे ज्ञान होते. श्रुतलोपाच्या भीतीने त्यांनी वेण्णातटाहून दोन योग्य मुनी बोलावले, विद्यासाधनेद्वारे त्यांची परीक्षा घेतली आणि त्यांना हे ज्ञान दिले. देवांनी त्यांची पूजा करून त्यांना पुष्पदंत व भूतबली अशी नावे दिली. त्यांनी जीवस्थान, क्षुद्रकबंध, बंधस्वामित्व, वेदना, वर्गणा व महाबंध या सहा खंडांच्या 'षट्खंडागम' ग्रंथाची रचना केली.
• श्रुतपंचमीचा उगम: ग्रंथ पूर्ण झाल्यावर भूतबली आचार्यांनी चतुर्विध संघासह ज्येष्ठ शुक्ल पंचमीला ग्रंथाची पूजा केली; तेव्हापासून हा दिवस 'श्रुतपंचमी' म्हणून साजरा होतो — असे या ग्रंथात स्पष्ट सांगितले आहे (पद्य १४३–१४४).
• कषायप्राभृताची रचना: आचार्य गुणधर यांनी 'कषायप्राभृत' (पेज्जदोसपाहुड) गाथांच्या रूपात रचले; ते आर्यमंक्षु व नागहस्ती यांच्याकडून शिकून आचार्य यतिवृषभ यांनी त्यावर सहा हजार श्लोक प्रमाण चूर्णिसूत्रे रचली, त्यानंतर उच्चारणाचार्यांनी उच्चारणावृत्ती रचली.
• टीका परंपरा: कुंडकुंदपूरचे पद्मनंदी (आचार्य कुंदकुंद) — पहिल्या तीन खंडांवर १२,००० श्लोकांची 'परिकर्म' टीका; शामकुंड आचार्य — 'पद्धती' टीका; तुंबुलूर आचार्य — कन्नड भाषेत ८४,००० श्लोकांची 'चूडामणि' व्याख्या; समंतभद्र स्वामी — पाच खंडांवर ४८,००० श्लोकांची संस्कृत टीका; बप्पदेव — 'व्याख्याप्रज्ञप्ती'; आणि शेवटी चित्रकूटच्या एलाचार्यांचे शिष्य वीरसेनाचार्य यांनी वाटग्राम येथे षट्खंडागमावर ७२,००० श्लोकांची प्राकृत-संस्कृत मिश्र 'धवला' टीका आणि कषायप्राभृतावर २०,००० श्लोकांची 'जयधवला' रचली; जयधवलेचा उरलेला ४०,००० श्लोकांचा भाग त्यांचे शिष्य जिनसेनाचार्य (ग्रंथात 'जयसेन') यांनी पूर्ण केला.

महत्त्व

महावीरांपासून धवला-जयधवलेपर्यंतचा श्रुतपरंपरेचा क्रमबद्ध इतिहास, आचार्यांची कालगणना, मुनिसंघांच्या नावांचा उगम आणि श्रुतपंचमी पर्वाचे मूळ — हे सर्व एकाच ठिकाणी देणारा हा दिगंबर परंपरेतील प्रमुख संदर्भग्रंथ आहे. जिनवाणीचे जतन किती तपश्चर्येतून झाले, याची जाणीव करून देणारा हा ग्रंथ प्रत्येक स्वाध्यायप्रेमीने वाचावा असा आहे.