दीपावली - महावीर निर्वाण
महावीर निर्वाण कल्याणक उत्सव (ज्याला जैन परंपरेत 'जैन दिवाळी' म्हटले जाते) हा २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांच्या मोक्ष प्राप्तीचा आणि सर्व कर्मबंधनातून मुक्त होण्याचा अत्यंत पावन प्रसंग आहे. भगवान महावीरांनी बिहारमधील पावापुरी येथे कार्तिक अमावस्येच्या भल्या पहाटे (ब्रह्ममुहूर्तावर) मोक्ष पद (निर्वाण) प्राप्त केले होते.
ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
- भगवान महावीरांचे निर्वाण: ई.स. पूर्व ५२७ मध्ये वयाच्या ७२ व्या वर्षी भगवान महावीरांचे सर्व चार घातिया आणि अघातिया कर्म नष्ट होऊन त्यांना मोक्ष प्राप्त झाला.
- गौतम स्वामींना केवलज्ञान: भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर त्याच दिवशी संध्याकाळी त्यांचे प्रथम गणधर इंद्रभूती गौतम (गौतम स्वामी) यांना संपूर्ण सत्याचे म्हणजेच 'केवलज्ञानाचे' दर्शन झाले.
- दीपोत्सवाची सुरुवात (दिवाळी): जेव्हा जगतातील 'ज्ञानाचा सूर्य' (भगवान महावीर) अस्तंगत झाला, तेव्हा इंद्रादी देवांनी आणि लोकांनी ज्ञानाच्या प्रकाशाचे प्रतीक म्हणून दिव्यांची रोषणाई केली. हीच खरी जैन दिवाळीची सुरुवात मानली जाते.
- निर्वाण लाडू अर्पण करणे: कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी पहाटे सर्व दिगंबर जिनालयांमध्ये विशेष पूजा, सिद्धचक्र विधान आणि 'निर्वाण लाडू' (शुद्ध लाडू) अर्पण केला जातो.
- वीर निर्वाण संवत प्रारंभ: या दिवशी जैन परंपरेची नवीन कालगणना म्हणजेच 'वीर निर्वाण संवत' सुरू होतो.
- अहोरात्र जप व ध्यान: या दिवशी फटाके उडवून हिंसा करण्याऐवजी मंदिरात किंवा घरात शांतपणे 'णमोकार मंत्र' किंवा भगवान महावीरांचा जप केला जातो.
- गौतम गणधर पूजा: दुसऱ्या दिवशी (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला) गौतम स्वामींच्या केवलज्ञान प्राप्तीच्या आनंदात विशेष पूजन आणि वही-पूजन केले जाते.
जया णेव य णिव्वाणे, पावाए णाहु महावीरो।
देवओ करेइ दीवाळी, णाणप्पयासं जगम्मि ॥ - हरिवंश पुराण
अर्थ: जेव्हा भगवान महावीर पावापुरी येथून निर्वाण पावले, तेव्हा देवांनी आणि मानवांनी जगात ज्ञानाचा प्रकाश कायम ठेवण्यासाठी दीपोत्सव (दिवाळी) साजरा केला.