उत्तम तप धर्म
दशलक्षण महापर्वाचा सातवा दिवस हा उत्तम तप धर्म म्हणून साजरा केला जातो. आत्म्यावर साचलेल्या जुन्या कर्मांची निर्जरा (नाश) करण्यासाठी 'उत्तम तप' धर्माची आराधना केली जाते.
तपाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात — बाह्य तप (६) आणि अंतरंग तप (६).
अ. बाह्य तप (६ भेद): शरीराला आणि इंद्रियांना वश करण्यासाठी:
📝 नवीनतम प्रश्नमंजुषा: दीपावली विशेष प्रश्नमंजुषा – भगवान महावीर निर्वाणसोडवा →तप या शब्दाचा अर्थ आत्म्याला कर्मांच्या मळापासून मुक्त करण्यासाठी आणि इंद्रियांच्या इच्छांना रोखण्यासाठी स्वेच्छेने सहन केलेले कष्ट किंवा साधना असा होतो. जसे अग्नीत तापवल्याने सोने शुद्ध होते, तसेच तपाच्या अग्नीत आत्मा शुद्ध आणि तेजस्वी बनतो.
इच्छानिरोधो तपः। -- तत्त्वार्थ सूत्र
अर्थ: इच्छा आणि वासनांचा निरोध करणे म्हणजेच खरे तप होय.
कर्मक्षयार्थं तप्यत इति तपः। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: पूर्वबद्ध कर्मांचा क्षय (नाश) करण्यासाठी जी साधना केली जाते त्याला तप म्हणतात.
उत्तम तप तापे तनमानी, सोहं भाव लहे शिवज्ञानी। -- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: उत्तम तपाच्या माध्यमातून शरीराला तपावून ज्ञानी जीव 'सोऽहम्' (मी तोच शुद्ध आत्मा आहे) या भावनेला प्राप्त करतात.)
उत्तम तप धर्माचे दोन मुख्य प्रकार आणि १२ भेदअर्थ: इच्छा आणि वासनांचा निरोध करणे म्हणजेच खरे तप होय.
कर्मक्षयार्थं तप्यत इति तपः। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: पूर्वबद्ध कर्मांचा क्षय (नाश) करण्यासाठी जी साधना केली जाते त्याला तप म्हणतात.
उत्तम तप तापे तनमानी, सोहं भाव लहे शिवज्ञानी। -- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: उत्तम तपाच्या माध्यमातून शरीराला तपावून ज्ञानी जीव 'सोऽहम्' (मी तोच शुद्ध आत्मा आहे) या भावनेला प्राप्त करतात.)
तपाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात — बाह्य तप (६) आणि अंतरंग तप (६).
अ. बाह्य तप (६ भेद): शरीराला आणि इंद्रियांना वश करण्यासाठी:
- अनशन: ठराविक काळासाठी अन्नाचा (आहाराचा) पूर्णपणे त्याग करणे (उदा. उपवास).
- अवमौदर्य (ऊनोदर): क्षुधेपेक्षा (भूकेपेक्षा) कमी आहार किंवा पाणी घेणे.
- वृत्तपरिसंख्यान: आहाराला निघताना मनात काही कठीण नियम किंवा प्रतिज्ञा धारण करणे.
- रसपरित्याग: दूध, दही, तूप, तेल, गूळ/साखर आणि मीठ या ६ रसांपैकी एका किंवा सर्व रसांचा त्याग करणे.
- विविक्तशय्यासन: एकांत, पवित्र आणि जीवजंतूरहित जागी बसणे किंवा शयन करणे.
- कायक्लेश: आत्मध्यानासाठी शरीराला येणारे परीषह (थंडी, ऊन, डास इ.) समभावाने सहन करणे.
- प्रायश्चित्त:| स्वतःकडून नकळत झालेल्या चुकीबद्दल किंवा प्रमादाबद्दल गुरुंसमोर निष्कपटीपणे दोष स्वीकारून दंड/प्रायश्चित्त घेणे.
- विनय: देव, शास्त्र, गुरु आणि ज्ञानी जिवांचा मनापासून आदर व सन्मान करणे.
- वैयावृत्य: आजारी, वृद्ध किंवा साधू-मुनींची निष्काम भावाने सेवा-शुश्रूषा करणे.
- स्वाध्याय: आगम ग्रंथांचे वाचन, चिंतन, मनन, अध्यापन आणि पाठांतर करणे.
- व्युत्सर्ग: शरीर आणि बाह्य-अंतरंग परिग्रहावरील ममत्व (आसक्ती) सोडून देणे.
- ध्यान: मनाला चंचलतेपासून रोखून एकाग्रतेने निज-आत्म्याच्या स्वरूपात लीन होणे.
- इच्छांचा निरोध: केवळ उपाशी राहणे म्हणजे तप नव्हे; अन्नासोबत मनातील भोगांची इच्छा मरणे आवश्यक आहे. इच्छेचा त्याग नसेल तर ते केवळ 'लंघन' ठरते.
- इच्छांवर विजय: संसार हा तृष्णेमुळे वाढतो. जेव्हा माणूस स्वेच्छेने भोगांचा त्याग करतो, तेव्हाच तो कर्मांच्या बंधनातून मुक्त होतो.
- अंतरंग तप हेच श्रेष्ठ: बाह्य तप हे अंतरंग तपाचे साधन आहे. अंतरंग ध्यानाशिवाय बाह्य तपाला पूर्णता येत नाही.
- ]आध्यात्मिक महत्त्व: तपाच्या सामर्थ्याने करोडो जन्मांचे साचलेले पाप-कर्म काही क्षणात जळून भस्म होतात (निर्जरा होते). मुनी भगवंत तपाच्या बळावरच केवलज्ञान प्राप्त करतात.
- व्यावहारिक महत्त्व: तपाने आत्मसात झालेला संयम माणसाला शारीरिकदृष्ट्या निरोगी (डिटॉक्स) करतो आणि मानसिकदृष्ट्या सहनशील व खंबीर बनवतो.