उत्तम आकिंचन्य धर्म

भाद्रपद शुक्ल त्रयोदशी

दशलक्षण महापर्वाचा नववा दिवस हा उत्तम आकिंचन्य धर्म म्हणून साजरा केला जातो. आत्म्याला परिग्रहाच्या (संग्रहवृत्ती व ममत्वाच्या) सूक्ष्म पाशातून पूर्णपणे मुक्त करण्यासाठी 'उत्तम आकिंचन्य' धर्माची आराधना केली जाते.

आकिंचन्य हा शब्द किंचन (काहीतरी असणे) या शब्दापासून बनला आहे.अकिंचन म्हणजे ज्याच्याकडे 'माझे' म्हणायला थोडेही काही नाही. आत्म्याव्यतिरिक्त अन्य कोणत्याही बाह्य किंवा अंतरंग भावावर 'माझेपणाची' (ममत्वाची) भावना न ठेवणे म्हणजे उत्तम आकिंचन्य धर्म होय.

नास्य किंचनमस्तीत्याकिंचनः, तस्य भावः आकिंचन्यम्। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: ज्याचे स्वतःचे आत्म्याव्यतिरिक्त जगात काहीही नाही तो अकिंचन, आणि त्याच्या या निष्परिग्रह भावाला आकिंचन्य म्हणतात.
उत्तम आकिंचन गुण जाना, परम किंचन सोइ निज माना। -- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: उत्तम आकिंचन्य गुणाचे स्वरूप जाणून घ्या; स्वतःचा शुद्ध आत्मा हेच आपले एकमेव स्वरूप आहे आणि बाकी काहीही माझे नाही, असा भाव बाळगा.

उत्तम आकिंचन्य धर्माचे मुख्य दोन पैलू
आकिंचन्य धर्म हा परिग्रह त्यागाची (अपरिग्रहाची) अंतिम सीमा मानला जातो. याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:

बाह्य आकिंचन्य: धन, धान्य, घर, जमीन, कुटुंब, सोने-चांदी इत्यादी १० प्रकारच्या बाह्य परिग्रहावर (भौतिक वस्तू) स्वतःचा अधिकार न मानणे आणि त्यांचा प्रत्यक्ष त्याग करणे.
अंतरंग आकिंचन्य: मनातील १४ प्रकारच्या अंतरंग विकारांचा (मिथ्यात्व, ३ वेद, ६ हास्यादी नोकषाय आणि ४ कषाय - क्रोध, मान, माया, लोभ) त्याग करून 'मी केवळ शुद्ध आत्मा आहे' या भावात स्थिर राहणे.

परिग्रह आणि आकिंचन्य यातील सूक्ष्म फरक

जैन तत्त्वज्ञानानुसार केवळ वस्तू जवळ असणे म्हणजे परिग्रह नव्हे, तर मूर्च्छा परिग्रहः (तत्त्वार्थ सूत्र ७/१७) — म्हणजे वस्तूंवर असणारी आसक्ती, मोह किंवा 'माझेपणाची भावना' (मूर्च्छा) हाच खरा परिग्रह आहे.
गृहस्थाचा आकिंचन्य भाव: संसारात राहूनही बाह्य वस्तूंच्या मोहात न अडकता परिग्रहाची मर्यादा आखणे (परिग्रह प्रमाण व्रत).
मुनींचा आकिंचन्य भाव: वस्त्र, पात्र किंवा कसलाही बाह्य परिग्रह न बाळगता (दिगंबर अवस्था धारण करून) संपूर्ण निष्परिग्रह होणे.

आकिंचन्य धर्म प्रकट करण्याचे मुख्य आधार (तत्वचिंतन)

भेदविज्ञान (आत्मा व शरीराची भिन्नता): जेव्हा हे शरीरसुद्धा माझे नाही, जे जन्मासोबत आले आणि मृत्यूनंतर सुटणार आहे; तेव्हा शरीराशी जोडलेल्या बाह्य वस्तू (घर, संपत्ती, नाती) माझ्या कशा असू शकतात?
एकात्व भावना: मी या जगात एकटाच आलो आहे आणि एकटाच जाणार आहे. कर्माचे फळ मला एकट्यालाच भोगावे लागणार आहे.
अकिंचन भावातच खरी शांतता: वस्तू गोळा करण्यात आणि त्यांचे रक्षण करण्यात अस्वस्थता असते. जेव्हा 'माझे काहीच नाही' ही भावना जागी होते, तेव्हा मनातील सर्व चिंता नष्ट होतात.

व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

आध्यात्मिक महत्त्व: आकिंचन्य धर्मामुळे आत्म्यावरचा मोहाचा पडदा हटतो. ममत्व सुटल्याने कर्माचा बंध पूर्णपणे थांबतो आणि ध्यान सिद्धीस जाऊन मोक्षाचा मार्ग सुलभ होतो.
व्यावहारिक महत्त्व: आज समाजात चाललेली स्पर्धा, ईर्ष्या, मानसिक तणाव आणि गुन्हेगारी या सर्वांचे मूळ असंतोष व परिग्रहाची लालसा आहे. आकिंचन्य भाव माणसाला समाधानी, तणावमुक्त आणि निसर्गाशी व समाजाशी जोडणारा बनवतो.

थोडक्यात सांगायचे तर: 'माझे काहीही नाही आणि मला कशाचीही गरज नाही' — हा भाव म्हणजेच उत्तम आकिंचन्य धर्म. बाह्य वस्तू सोडण्यापेक्षा मनातील 'माझेपणाचा' ताबा सोडणे, हाच या धर्माचा खरा संदेश आहे.

पुढे: उत्तम ब्रह्मचर्य धर्म →