केसरियाजी - ऋषभदेव (राजस्थान)

ऋषभदेव (केसरियाजी), उदयपूर जिल्ह्यातील धुळेव गावात वसलेले हे मंदिर राजस्थानातील चार प्रमुख जैन तीर्थांपैकी एक मानले जाते. सुमारे १२०० वर्षे प्राचीन असलेल्या या मंदिराची मूळ रचना इ.स. दुसऱ्या शतकात मातीच्या विटांनी झाली होती; आठव्या शतकात 'परेवा' दगडांनी पुनर्बांधणी झाली आणि इ.स. १३७४ मध्ये मोठ्या जीर्णोद्धारानंतर हे मंदिर सध्याच्या भव्य पाषाणी स्वरूपात उभे राहिले. मेवाडचे राजा रावळ खुमाण यांच्या कारकिर्दीत (इ.स. ८७४) या तीर्थाची प्रतिष्ठापना झाल्याचा उल्लेख आढळतो.

अतिशयाची आख्यायिका: धुळा नावाच्या भिल्ल आदिवासी मुखियाला एका टेकाडावर रोज दूध देणाऱ्या कामधेनूसमान गायीच्या चमत्कारामुळे भगवान ऋषभदेवांची मूर्ती जमिनीत सापडली, अशी मान्यता आहे. याच धुळा भिल्लाच्या नावावरून गावाला 'धुळेव' हे नाव मिळाले. मूर्ती काळ्या पाषाणातून घडवलेली असून पद्मासनस्थ आहे, उंची सुमारे साडेतीन फूट असून खांद्यापर्यंत रुळणारे केस हे तिचे वैशिष्ट्य आहे — यामुळेच स्थानिक भिल्ल समाज तिला 'कालाबाबा' या नावाने ओळखतो.

केशर-अभिषेकाचा अतिशय: शतकानुशतके भाविक येथे मूर्तीला केशर अर्पण करतात. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर केशर चढवले गेले आहे की मूर्तीचा रंगच केशरी दिसू लागला — यावरूनच या तीर्थाला 'केसरियाजी' हे नाव पडले.

सर्वधर्मसमभाव: ऋषभदेवांची ही मूर्ती जैन, हिंदू आणि भिल्ल या तिन्ही समुदायांकडून सारख्याच श्रद्धेने पूजली जाते — हे या तीर्थाचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण अतिशय मानले जाते. मंदिर परिसरात एकूण ५२ जिनालये आणि सुमारे ११०० स्तंभ असून काही ठिकाणी दुर्गा, शिव व कृष्ण यांसारख्या हिंदू देवतांच्याही प्रतिमा आढळतात.

इ.स. ८७४ मध्ये मेवाडचा राजा रावळ खुमाण याच्या काळात या तीर्थाची स्थापना झाल्याचा उल्लेख आहे. मंदिरावरील सर्वात प्राचीन शिलालेख इ.स. १४२४ सालचा आढळतो; १३७४ मध्ये झालेल्या मोठ्या जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला सध्याचे पाषाणी स्वरूप प्राप्त झाले.