उदयगिरी व खंडगिरी (ओडिशा)

ओडिशाची राजधानी भुवनेश्वरपासून सुमारे ७ किमी पश्चिमेला, एका रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना समोरासमोर उभ्या असलेल्या दोन टेकड्या म्हणजे उदयगिरी आणि खंडगिरी. प्राचीन काळी उदयगिरीला कुमारी पर्वत आणि खंडगिरीला कुमार पर्वत असे म्हटले जात असे. या टेकड्यांच्या वालुकाश्मात (सँडस्टोन) कोरलेली सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीची लेणी जैन मुनींच्या निवासासाठी खोदली गेली होती. भारतातील सर्वात प्राचीन जैन गुंफा-समूहांपैकी हा एक आहे.

लेणी: उदयगिरीवर १८ आणि खंडगिरीवर १५, अशी एकूण ३३ लेणी आज पाहता येतात. ही साधी, ध्यानासाठी योग्य अशी दालने आहेत. पुढे ओसरी आणि आत मुनींना विश्रांतीसाठी किंचित उंच कोरलेले दगडी भाग आहेत. पावसाळ्यात चातुर्मासासाठी मुनी अशा लेण्यांत राहत.

खंडगिरीवरील मंदिर: खंडगिरीच्या शिखरावर नंतरच्या काळात (साधारण १८वे–१९वे शतक) बांधलेले दिगंबर जैन मंदिर आहे. आजही येथे दर्शन-पूजन होते आणि परिसर जैन यात्रेकरूंसाठी तीर्थस्थान आहे.

दर्शनासाठी: लेणी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या (ASI) संरक्षणाखाली आहेत आणि प्रवेशासाठी तिकीट असते. टेकड्या फार उंच नाहीत, पण पायऱ्या चढाव्या लागतात. सकाळची वेळ सर्वात योग्य. भुवनेश्वर रेल्वे स्थानक आणि विमानतळ दोन्ही जवळ आहेत.

टीप: लेण्यांची संख्या, खारवेलाचा काळ (इ.स.पू. पहिले/दुसरे शतक) आणि शिखरावरील मंदिराचा काळ याबद्दल अभ्यासकांत थोडे मतभेद आहेत. 

या लेण्यांचा इतिहास कलिंगचा चेदी (महामेघवाहन) वंशाचा जैन सम्राट खारवेल याच्याशी जोडलेला आहे. साधारण इ.स.पूर्व पहिल्या–दुसऱ्या शतकात त्याने आणि त्याच्या राणीने कुमारी व कुमार पर्वतांवर जैन श्रमणांसाठी ही लेणी खोदवली.

हाथीगुंफा शिलालेख: उदयगिरीवरील हाथीगुंफेच्या छतावर ब्राह्मी लिपीत आणि प्राकृत भाषेत कोरलेला १७ ओळींचा शिलालेख खारवेलाच्या कारकिर्दीचे वर्षवार वर्णन करतो. त्याची सुरुवात "नमो अरहंतानं, नमो सवसिधानं" या शब्दांनी होते. णमोकार मंत्रातील पहिल्या दोन पदांचा हा सर्वात प्राचीन ज्ञात शिलालेखीय पुरावा मानला जातो.

कलिंग जिन प्रतिमा: शिलालेखानुसार, पूर्वी मगधाचा नंद राजा कलिंगमधून जी "कलिंग जिन" प्रतिमा घेऊन गेला होता, ती खारवेलाने मगधावर विजय मिळवून सन्मानाने परत आणली. तसेच त्याच्या कारकिर्दीच्या तेराव्या वर्षी कुमारी पर्वतावर अर्हतांच्या उपासनेसाठी आणि श्रमण संघासाठी त्याने व्यवस्था केल्याचे उल्लेख आहेत.

सिद्धक्षेत्र परंपरा: दिगंबर परंपरेत खंडगिरी–उदयगिरीला सिद्धक्षेत्रही मानले जाते. निर्वाणकांडातील "जसरथ राजा के सुत कहे, देश कलिंग पाँच सौ लहे" या उल्लेखानुसार, राजा जसरथाचे पाचशे पुत्र मुनी होऊन कलिंग देशातून मोक्षाला गेले, अशी श्रद्धा आहे. (हा पारंपरिक उल्लेख प्रमाणित निर्वाणकांड पाठाशी पडताळून घ्यावा.)

पुढील काळात, विशेषतः मध्ययुगात, खंडगिरीच्या गुंफांमध्ये तीर्थंकर आणि शासनदेवतांच्या प्रतिमा कोरल्या गेल्या. यावरून हे स्थान अनेक शतके जैन उपासनेचे केंद्र राहिल्याचे दिसते.