प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन / प्रथमोपशम सम्यक्त्व
अनादी काळापासून संसारात भटकणाऱ्या जीवाला (मिथ्यादृष्टी जीवाला) जेव्हा आयुष्यात पहिल्यांदाच आत्मस्वरूपाची खरी प्रचिती आणि सत्याची संशयरहित श्रद्धा प्राप्त होते, तेव्हा त्या पहिल्या अनुभूतीला प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन म्हणतात किंवा सादि मिथ्यादृष्टी जीवाच्या विशिष्ट कर्मांचा उपशम झाल्याने प्राप्त होणारे सम्यग्दर्शन
प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन कसे प्राप्त होते?
जेव्हा जीव स्व-पर विवेकाने (भेदज्ञानाने) आणि पुरुषार्थाने कर्मांच्या ७ प्रकृतींना अंतरमुहूर्तासाठी दाबून (उपशमित करून) टाकतो, तेव्हा हे सम्यग्दर्शन प्रकट होते.
प्रथमोपशम सम्यग्दर्शनाची ५ लब्धी (पात्रता)
कोणत्याही जीवाला हे सम्यग्दर्शन अचानक मिळत नाही, तर त्याआधी जीवाला ५ प्रकारच्या लब्धी (योग्यता) प्राप्त कराव्या लागतात:
1. क्षयोपशम लब्धी: कर्मांचा भार कमी होऊन आत्म्याची समज/बुद्धी उघडणे.
2. विशुद्धी लब्धी: मनावरील कषायांची तीव्रता कमी होऊन अत्यंत मंद (शांत) परिणाम होणे.
3. देशना लब्धी: सच्चे देव, शास्त्र आणि गुरूंचा उपदेश मिळणे आणि तो समजणे.
4. प्रायोग्यता लब्धी: पूर्व कर्मांची स्थिती आणि अनुभाग (तीव्रता) कमी करण्याची क्षमता निर्माण होणे.
5. करण लब्धी: यात अधःकरण, अपूर्वकरण आणि अनिवृत्तीकरण या ३ विशुद्ध अवस्थांमधून जाऊन कर्मांचा उपशम होतो आणि सम्यग्दर्शन प्रकट होते.
आध्यात्मिक महत्त्व
जरी प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन अंतरमुहूर्तासाठीच टिकत असले, तरी ते संसाराचा अंत करणारे ठरते.
एकदा का जीवाला प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन प्राप्त झाले, की त्याचा अनंत संसार संपुष्टात येतो आणि तो जीव अर्ध पुद्गल परावर्तन या मर्यादित काळात नक्कीच मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करतो.
प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन कसे प्राप्त होते?
जेव्हा जीव स्व-पर विवेकाने (भेदज्ञानाने) आणि पुरुषार्थाने कर्मांच्या ७ प्रकृतींना अंतरमुहूर्तासाठी दाबून (उपशमित करून) टाकतो, तेव्हा हे सम्यग्दर्शन प्रकट होते.
ह्या ७ कर्मांचा उपशम होतो:
- सम्यक्त्व मोहनीय
- सम्यक मिथ्यात्व मोहनीय / मिश्र मोहनीय
- मिथ्यात्व मोहनीय
- अनंतानुबंधी क्रोध
- अनंतानुबंधी मान
- अनंतानुबंधी माया
- अनंतानुबंधी लोभ
प्रथमोपशम सम्यग्दर्शनाची ५ लब्धी (पात्रता)
कोणत्याही जीवाला हे सम्यग्दर्शन अचानक मिळत नाही, तर त्याआधी जीवाला ५ प्रकारच्या लब्धी (योग्यता) प्राप्त कराव्या लागतात:
1. क्षयोपशम लब्धी: कर्मांचा भार कमी होऊन आत्म्याची समज/बुद्धी उघडणे.
2. विशुद्धी लब्धी: मनावरील कषायांची तीव्रता कमी होऊन अत्यंत मंद (शांत) परिणाम होणे.
3. देशना लब्धी: सच्चे देव, शास्त्र आणि गुरूंचा उपदेश मिळणे आणि तो समजणे.
4. प्रायोग्यता लब्धी: पूर्व कर्मांची स्थिती आणि अनुभाग (तीव्रता) कमी करण्याची क्षमता निर्माण होणे.
5. करण लब्धी: यात अधःकरण, अपूर्वकरण आणि अनिवृत्तीकरण या ३ विशुद्ध अवस्थांमधून जाऊन कर्मांचा उपशम होतो आणि सम्यग्दर्शन प्रकट होते.
मुख्य वैशिष्ट्ये व काळ
- अतिशय निर्मळ: कर्मांचा उदय पूर्णपणे दाबलेला असल्यामुळे या सम्यग्दर्शनात १% सुद्धा मलिनता, शंका किंवा दोष नसतो.
- कालावधी: याचा काळ अत्यंत अल्प म्हणजे केवळ अंतरमुहूर्त (कमीत कमी १ समय ते जास्तीत जास्त ४८ मिनिटांपेक्षा थोडे कमी) असतो.
- गुणस्थान: हे मुख्यत्वे चौथ्या गुणस्थानात (अविरत सम्यग्दृष्टी), तसेच ५ व्या आणि ६ व्या गुणस्थानात प्रकट होते.
अंतरमुहूर्तानंतर पुढे काय होते?
- जर दाबलेले कर्म पुन्हा वर आले (उदय झाला), तर जीव पुन्हा मिथ्यात्वात (अज्ञानात) जातो (सादि मिथ्यादृष्टी होतो)
- जर कर्माचा काही भाग क्षय झाला आणि काही उदित झाला, तर क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शन(क्षयोपशम) बनते.
- जर सर्व ७ कर्मांचा पूर्णपणे क्षय (नाश) झाला, तर ते क्षायिक सम्यग्दर्शन बनून आत्मा मोक्षाच्या मार्गावर कायमचा आरूढ होतो.
आध्यात्मिक महत्त्व
जरी प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन अंतरमुहूर्तासाठीच टिकत असले, तरी ते संसाराचा अंत करणारे ठरते.
एकदा का जीवाला प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन प्राप्त झाले, की त्याचा अनंत संसार संपुष्टात येतो आणि तो जीव अर्ध पुद्गल परावर्तन या मर्यादित काळात नक्कीच मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करतो.