द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शन
जेव्हा जीव आयुष्यात दुसऱ्यांदा उपशम विधीद्वारे (कर्मांना दाबून) सम्यग्दर्शन प्राप्त करतो आणि उपशम श्रेणी चढण्यास प्रारंभ करतो, तेव्हा त्याला 'द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शन' म्हणतात.
१. 'द्वितीयोपशम' या शब्दाचा अर्थ
पात्रता: हे केवळ महाव्रती दिगंबर मुनिराजांनाच प्राप्त होऊ शकते (हे गृहस्थांना किंवा अविरत सम्यग्दृष्टींना प्राप्त होत नाही).
स्थान/गुणस्थान: हे मुख्यत्वे ७ व्या गुणस्थानात (अप्रमत्त संयत)प्राप्त होते.
प्रक्रिया: ७ व्या गुणस्थानात ध्यानस्थ असलेले मुनिराज जेव्हा चारित्र मोहनीय कर्मांचा नाश/उपशम करण्यासाठी श्रेणी चढण्याचा विचार करतात, तेव्हा ते आपल्या अंतरात्म्याच्या विशुद्धीने अनंतानुबंधी ४ कषाय आणि दर्शनमोहनीय ३ - अशा ७ प्रकृतींचा पुनः पूर्ण उपशम करतात.
४. उपशम श्रेणी आणि ११ वे गुणस्थान
द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शनाच्या बळावर मुनिराज आत्मध्यानाची पराकाष्ठा करतात आणि उपशम श्रेणी चढतात:
थोडक्यात सार:
मुनिराजांनी आत्मध्यानाच्या उच्च शिखरावर (७ व्या गुणस्थानात) उपशम श्रेणी चढण्यासाठी आणि वीतरागी बनण्यासाठी कर्मांना पुन्हा पूर्णपणे दाबून प्राप्त केलेले सम्यग्दर्शन म्हणजेच द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शन होय.
१. 'द्वितीयोपशम' या शब्दाचा अर्थ
- द्वितीय:** दुसऱ्यांदा घडून येणारा उपशम.
- उपशम:** दर्शनमोहनीय आणि कषायांच्या उदयाला पूर्णपणे शांत/दाबून ठेवणे.
पात्रता: हे केवळ महाव्रती दिगंबर मुनिराजांनाच प्राप्त होऊ शकते (हे गृहस्थांना किंवा अविरत सम्यग्दृष्टींना प्राप्त होत नाही).
स्थान/गुणस्थान: हे मुख्यत्वे ७ व्या गुणस्थानात (अप्रमत्त संयत)प्राप्त होते.
प्रक्रिया: ७ व्या गुणस्थानात ध्यानस्थ असलेले मुनिराज जेव्हा चारित्र मोहनीय कर्मांचा नाश/उपशम करण्यासाठी श्रेणी चढण्याचा विचार करतात, तेव्हा ते आपल्या अंतरात्म्याच्या विशुद्धीने अनंतानुबंधी ४ कषाय आणि दर्शनमोहनीय ३ - अशा ७ प्रकृतींचा पुनः पूर्ण उपशम करतात.
४. उपशम श्रेणी आणि ११ वे गुणस्थान
द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शनाच्या बळावर मुनिराज आत्मध्यानाची पराकाष्ठा करतात आणि उपशम श्रेणी चढतात:
- मुनी ७ व्या गुणस्थानातून पुढे ८ वे, ९ वे, १० वे गुणस्थान ओलांडतात.
- ११ व्या गुणस्थानात (उपशांत मोह): येथे पोहोचल्यावर आत्म्यातील सर्व कषायांचा १००% उपशम होतो. आत्मा अतिशय शुद्ध आणि वीतराग बनतो.
- मर्यादा: परंतु, कर्मांचा 'क्षय' (नाश) झालेला नसून ते फक्त दबलेले असतात. त्यामुळे ११ व्या गुणस्थानाची मुदत (अंतरमुहूर्त) संपल्यानंतर, दाबलेले कर्म पुन्हा उफाळून येते आणि जीव खाली पडतो (१० व्या, ७ व्या किंवा थेट ४ थ्या/१ ल्या गुणस्थानात येतो).
- चारित्र्य शुद्धीची उच्च पायरी: हे सम्यग्दर्शन आत्म्याला केवलज्ञानाच्या अतिशय जवळ घेऊन जाते.
- क्षायिक सम्यग्दर्शनाची पूर्वतयारी: अनेकदा मुनिराज द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शनाच्या काळातच 'क्षायिक सम्यग्दर्शन' (कर्मांचा कायमचा नाश) प्राप्त करण्याची पात्रता मिळवतात.
थोडक्यात सार:
मुनिराजांनी आत्मध्यानाच्या उच्च शिखरावर (७ व्या गुणस्थानात) उपशम श्रेणी चढण्यासाठी आणि वीतरागी बनण्यासाठी कर्मांना पुन्हा पूर्णपणे दाबून प्राप्त केलेले सम्यग्दर्शन म्हणजेच द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शन होय.