अष्ट मूलगुण

'अष्ट मूलगुण' हे जैन गृहस्थाच्या (श्रावकाच्या) अध्यात्मिक आणि नैतिक जीवनाचा मुख्य पाया मानले जातात. ज्याप्रमाणे पाया मजबूत असल्याशिवाय इमारत उभी राहू शकत नाही, त्याचप्रमाणे अष्ट मूलगुणांचे पालन केल्याशिवाय श्रावकाला कोणतीही अणुव्रते किंवा धार्मिक नियम घेण्याचा अधिकार प्राप्त होत नाही.

अष्ट मूलगुणाची दोन मुख्य वर्गीकरणे
दिगंबर आगमातील वेगवेगळ्या ग्रंथांनुसार अष्ट मूलगुणांची दोन प्रमुख वर्गीकरणे आढळतात:
(अ) आचार्य समंतभद्रकृत परंपरा (रत्नकरण्ड श्रावकाचारानुसार)
हा मतप्रवाह अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रचलित आहे. यानुसार ५ अणुव्रते आणि ३ मकार त्याग मिळून ८ मूलगुण बनतात:
मद्यमांसमधुत्यागैः सह प्राणातिपातात् । -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार (गाथा ६६)
अर्थ: मद्य, मांस आणि मधाचा त्याग करण्यासोबतच स्थूल हिंसेचा त्याग करणे हा श्रावकाचा मूळ धर्म आहे.

अहिंसाणुव्रत: कोणत्याही निरपराधी त्रासदात्या प्राण्याची हेतूपूर्वक (संकल्पी) हिंसा न करणे.
सत्याणुव्रत: मोठे किंवा गंभीर खोटे न बोलणे; विश्वासघात किंवा फसवणूक न करणे.
अचौर्याणुव्रत: कोणाचीही पडलेली, हरवलेली किंवा न दिलेली वस्तू परवानगीशिवाय न घेणे.
ब्रह्मचर्याणुव्रत (स्वदार संतोष): केवळ स्वतःच्या विवाहित जोडीदाराशीच एकनिष्ठ राहणे आणि परस्त्री/परपुरुषाचा पूर्ण त्याग करणे.
परिग्रह परिमाणाणुव्रत: धन, धान्य, मालमत्ता इत्यादी गरजांची स्वतःसाठी एक मर्यादा ठरवून घेणे.
मद्य त्याग: दारू किंवा सर्व प्रकारच्या नशा आणणाऱ्या द्रव्यांचा त्याग.
मांस त्याग: प्राण्यांच्या मांसाचा आणि प्राणिजन्य हिंसक घटकांचा पूर्ण त्याग.
मधु (मध) त्याग: मधमाशांची अतोनात हिंसा करून मिळवलेल्या मधाचा त्याग.

(ब) पंडित आशाधरकृत व पुरुषार्थसिद्धुपाय परंपरा (सागार धर्मामृतातून)
या परंपरेनुसार ३ मकार त्याग आणि ५ उदुंबर फळांचा त्याग यांना ८ मूलगुण मानले जाते:
३ मकार त्याग:

मद्य त्याग: बुद्धिभ्रष्ट करणाऱ्या दारू/अल्कोहोलचा त्याग.
मांस त्याग: त्रस प्राण्यांच्या घाताने मिळणाऱ्या मांसाचा त्याग.
मधु त्याग: मधाचा त्याग.

५ उदुंबर फळांचा त्याग:

उंबर (उदुंबर)
वड (वट)
पिंपळ (पिप्पल)
पांढरी (प्लक्ष)
नांदुरकी (काक/काकोदुंबर)

(या ५ फळांमध्ये सूक्ष्म जीवाची उत्पत्ति खूप वेगाने होते आणि ती तोडताना/खाताना अगणित त्रस जीवांची हिंसा होते; म्हणून यांचा त्याग सांगितला आहे).
(टीप: काही ग्रंथांत ५ उदुंबर फळे, ३ मकार त्याग आणि रात्रीभोजन त्याग व गाळलेले पाणी पिणे यांचा समावेश करूनही विवेचन केले जाते).

वैज्ञानिक व आध्यात्मिक महत्त्व

घटक	आध्यात्मिक कारण	व्यावहारिक/वैज्ञानिक कारण
मद्य त्याग	विवेक आणि संयम नष्ट होतो; भावनांवर ताबा राहत नाही.	यकृत आणि मेंदूवर वाईट परिणाम; व्यसनाधीनता.
मांस त्याग	अत्यंत निर्दयी हिंसेने त्रस जीवांचा बळी जातो.	अनेक गंभीर आजार, पचनसंस्थेवर ताण आणि क्रूर वृत्ती.
मधु त्याग	मध गोळा करताना मधमाशांचे घर उद्ध्वस्त होते व अंडी/अळ्या मरतात.	सूक्ष्म जिवाणूंची (Bacteria) अनियंत्रित निर्मिती.
उदुंबर फळे	यामध्ये अनेक उघड्या डोळ्यांनी न दिसणारे सूक्ष्म कीटक असतात.	संसर्गाचा (Infection) आणि सूक्ष्म जीवाणूंच्या सेवनाचा धोका.

पुढे: अणुव्रत →