अणुव्रत
- व्यक्तीला गुरू (शिक्षक, मार्गदर्शक), देव (जिन/तीर्थंकर) आणि धर्मसिद्धांतांचे मार्गदर्शन उपलब्ध असावे
- ती व्यक्ती पाच दोषांपासून मुक्त असावी -
- श्रद्धेबद्दल शंका
- जैन धर्माच्या सत्यांबद्दल अनिर्णित अवस्था
- जैन शिकवणुकीबद्दल निष्ठा नसणे
- जैनेतर न ओळखणे
- जैने आध्यात्मिक प्रयत्नांचे पुरेसे कौतुक न करणे
अर्थ: जो गृहस्थ स्थूल हिंसा, स्थूल असत्य, स्थूल चोरी, परस्त्री/परपुरुष गमन आणि अमर्यादित परिग्रह या ५ दोषांपासून दूर राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने ५ अणुव्रतांचे पालन करणारा श्रावक असतो.
१. अहिंसा अणुव्रत
- संसारी संपूर्ण हिंसेचा त्याग करू शकत नाही, म्हणून ते संकल्पी हिंसेचा पूर्ण त्याग करतात.
- स्वरूप: कोणत्याही निरपराधी, हालचाल करणाऱ्या (त्रस) प्राण्याला मनापासून, वचनाने किंवा कायाने स्वार्थासाठी, आनंदासाठी किंवा रागाने न मारणे.
- हिंसेचे प्रकार व गृहस्थाची मर्यादा:
- संकल्पी हिंसा (हेतूपूर्वक केलेली): याचा पूर्ण त्याग केला जातो (उदा. शिकार, प्राण्यांना त्रास देणे, मजेसाठी मारणे).
- विरोधी, उद्योगी व आरंभी हिंसा: गृहस्थाला स्वसंरक्षण (विरोधी), व्यापार/नोकरी (उद्योगी) आणि स्वयंपाक/सफाई (आरंभी) यांत होणाऱ्या हिंसेची सवलत असते, परंतु तीही शक्य तितकी कमी करण्याचा प्रयत्न असतो.
- अतिचार (चुका): प्राण्यांना निर्दयतेने बांधणे, मारहाण करणे, अवाजवी भार लादणे, उपाशी ठेवणे.
- गृहस्थाला व्यवहारात बोलताना विवेक आणि सत्याचे पालन करावे लागते.
- स्वरूप: स्वतःच्या किंवा इतरांच्या स्वार्थासाठी मोठे/गंभीर असत्य (स्थूल असत्य) न बोलणे. फसवणूक, विश्वासघात किंवा समाजाचे नुकसान करणारे खोटे न बोलणे.
- पालनाचे स्वरूप: असे सत्यही बोलू नये ज्यामुळे कोणाचा जीव धोक्यात येईल किंवा हिंसा घडेल (उदा. एखाद्याला मारण्यासाठी शोधणाऱ्याला त्याचा पत्ता न सांगणे).
- अतिचार (चुका): खोटा उपदेश देणे, दुसऱ्याचे रहस्य उघड करणे, खोटे दस्तऐवज किंवा कागदपत्रे बनवणे, चुगली करणे.
- स्वरूप: कोणाचीही पडलेली, हरवलेली, विसरलेली किंवा न दिलेली वस्तू मालकाच्या परवानगीशिवाय न घेणे.
- पालनाचे स्वरूप: केवळ घर फोडणे किंवा चोरी करणे एवढेच नाही, तर अनधिकृतपणे दुसऱ्याच्या मालमत्तेचा ताबा न घेणे.
- अतिचार (चुका): चोरीचा माल विकत घेणे, भेसळयुक्त वस्तू विकणे, शासनाचे कर (Taxes) बुडवणे, वजनात किंवा मापात माप पाप (कमी-जास्त) करणे.
- स्वरूप: स्वतःच्या विवाहित जोडीदाराशीच (पती/पत्नी) शारीरीक आणि मानसिक दृष्टीने एकनिष्ठ राहणे आणि इतर सर्व परस्त्री किंवा परपुरुषाचा पूर्ण त्याग करणे.
- पालनाचे स्वरूप: कामवासानेवर नियंत्रण ठेवणे आणि अनैतिक संबंधांपासून पूर्णपणे दूर राहणे.
- अतिचार (चुका): परस्त्री किंवा परपुरुषाशी अनुचित संबंध ठेवणे, कामातुर होणे, अश्लील गाणी किंवा दृश्ये पाहणे/ऐकणे, स्वतःच्या मुला-मुलींचे विवाह अयोग्य रीतीने ठरवणे.
- गृहस्थाला संसारात राहण्यासाठी धन, धान्य, घर इत्यादींची गरज असते, म्हणून आगमात त्याचा पूर्ण त्याग न सांगता 'मर्यादा' ठरवण्यास सांगितले आहे.
- स्वरूप: धन, धान्य, जमीन, घर, कपडे, सोने-चांदी इत्यादी भौतिक वस्तूंची स्वतःच्या गरजेनुसार एक विशिष्ट मर्यादा आखून घेणे आणि त्या मर्यादेपेक्षा जास्त वस्तूंचा त्याग करणे.
- पालनाचे स्वरूप: जर मर्यादेपेक्षा जास्त संपत्ती किंवा नफा मिळाला, तर त्याचा वापर धर्मादाय कामांत, दानात किंवा समाजकल्याणासाठी करणे.
- अतिचार (चुका): ठरवलेली मर्यादा ओलांडणे, गरजेपेक्षा जास्त संग्रह करणे, अति लोभ बाळगणे.
आगम ग्रंथ संदर्भ
स्थूलहिंसादिकेभ्यो यो विरतो गृहमेध्यसौ।
रत्नकरण्ड श्रावकाचारसंबंधित विषय
अहिंसा अणुव्रत
गृहस्थ जीवनात राहून सर्व प्रकारची हिंसा पूर्णपणे सोडणे शक्य नसते, म्हणून ज्ञानी जीव त्रस' (दोन किंवा अधिक इंद्रिय असलेल्या) जिवांच्या हिंसेचा संकल्पाने पूर्ण त्याग करतात आणि स्थावर (एकेन्द्रिय) जिवांची हिंसा शक्य तितकी कमी करतात यालाच अहिंसा अणुव्रत म्हणतात.
सत्य अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले दुसरे मुख्य व्रत म्हणजे सत्य अणुव्रत' होय. गृहस्थ जीवनात व्यवहार करताना पूर्ण मौन किंवा सर्व प्रकारे सूक्ष्म असत्य टाळणे कठीण असते. म्हणून, स्थूल असत्याचा (मोठ्या खोट्या गोष्टींचा) त्याग करणे आणि नेहमी हितकारक, मित व प्रिय सत्य बोलणे म्हणजे सत्य अणुव्रत होय.
अचौर्य अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले तिसरे मुख्य व्रत म्हणजे अचौर्य (अस्तेय) अणुव्रत' होय. स्तेय म्हणजे चोरी आणि अस्तेय किंवा अचौर्य म्हणजे चोरी न करणे. गृहस्थ जीवनात दुसऱ्याची कोणतीही वस्तू त्याच्या संमतीशिवाय न घेणे, न उचलणे आणि हडप न करणे म्हणजे अचौर्य अणुव्रत होय.
ब्रह्मचर्य अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले चौथे मुख्य व्रत म्हणजे ब्रह्मचर्य (स्वदारसंतोष / परस्त्रीत्याग) अणुव्रत' होय. गृहस्थ जीवन जगताना सर्व प्रकारच्या कामवासनेचा पूर्ण त्याग करणे कठीण असते. म्हणून, स्वतःच्या विवाहित पती किंवा पत्नीशीच प्रामाणिक राहणे आणि इतर सर्व स्त्री किंवा पुरुषांप्रति आई, बहीण, भाऊ किंवा अपत्याचा पवित्र भाव ठेवणे म्हणजे स्वदारसंतोष अणुव्रत होय.
परिग्रह परिमाण अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले पाचवे आणि अंतिम मुख्य अणुव्रत म्हणजे परिग्रह परिमाण अणुव्रत (किंवा परिग्रह प्रमाण व्रत) होय. गृहस्थ जीवनात पूर्ण निष्परिग्रह (काहीही जवळ न बाळगणे) होणे शक्य नसते. म्हणून, आपल्या गरजेनुसार धन, धान्य, घर, संपत्ती इत्यादी १० प्रकारच्या बाह्य परिग्रहाची (मालमत्तेची) एक विशिष्ट सीमा/मर्यादा ठरवून घेणे आणि त्या मर्यादेपेक्षा जास्त वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे परिग्रह परिमाण अणुव्रत होय.