अणुव्रत

जैन धर्म पाच नैतिक कर्तव्ये शिकवतो, ज्यांना 'पाच व्रते' म्हटले जाते. श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) यांना 'अणुव्रते' (लहान व्रते) आणि साधू-साध्वींसाठी 'महाव्रते' (मोठी व्रते) असे संबोधले जाते. 

या दोन्ही गटांसाठी, या नैतिक नियमांच्या पालनापूर्वी काही पूर्वअटी आहेत: 

      स्थूलहिंसादिकेभ्यो यो विरतो गृहमेध्यसौ। - रत्नकरण्ड श्रावकाचार 
अर्थ: जो गृहस्थ स्थूल हिंसा, स्थूल असत्य, स्थूल चोरी, परस्त्री/परपुरुष गमन आणि अमर्यादित परिग्रह या ५ दोषांपासून दूर राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने ५ अणुव्रतांचे पालन करणारा श्रावक असतो.
१. अहिंसा अणुव्रत

• संसारी संपूर्ण हिंसेचा त्याग करू शकत नाही, म्हणून ते संकल्पी हिंसेचा पूर्ण त्याग करतात.
• स्वरूप: कोणत्याही निरपराधी, हालचाल करणाऱ्या (त्रस) प्राण्याला मनापासून, वचनाने किंवा कायाने स्वार्थासाठी, आनंदासाठी किंवा रागाने न मारणे.
• हिंसेचे प्रकार व गृहस्थाची मर्यादा:
• संकल्पी हिंसा (हेतूपूर्वक केलेली): याचा पूर्ण त्याग केला जातो (उदा. शिकार, प्राण्यांना त्रास देणे, मजेसाठी मारणे).
• विरोधी, उद्योगी व आरंभी हिंसा: गृहस्थाला स्वसंरक्षण (विरोधी), व्यापार/नोकरी (उद्योगी) आणि स्वयंपाक/सफाई (आरंभी) यांत होणाऱ्या हिंसेची सवलत असते, परंतु तीही शक्य तितकी कमी करण्याचा प्रयत्न असतो.
• अतिचार (चुका): प्राण्यांना निर्दयतेने बांधणे, मारहाण करणे, अवाजवी भार लादणे, उपाशी ठेवणे.

२. सत्य अणुव्रत 

• गृहस्थाला व्यवहारात बोलताना विवेक आणि सत्याचे पालन करावे लागते.
• स्वरूप: स्वतःच्या किंवा इतरांच्या स्वार्थासाठी मोठे/गंभीर असत्य (स्थूल असत्य) न बोलणे. फसवणूक, विश्वासघात किंवा समाजाचे नुकसान करणारे खोटे न बोलणे.
• पालनाचे स्वरूप: असे सत्यही बोलू नये ज्यामुळे कोणाचा जीव धोक्यात येईल किंवा हिंसा घडेल (उदा. एखाद्याला मारण्यासाठी शोधणाऱ्याला त्याचा पत्ता न सांगणे).
• अतिचार (चुका): खोटा उपदेश देणे, दुसऱ्याचे रहस्य उघड करणे, खोटे दस्तऐवज किंवा कागदपत्रे बनवणे, चुगली करणे.

३. अचौर्य अणुव्रत 

• स्वरूप: कोणाचीही पडलेली, हरवलेली, विसरलेली किंवा न दिलेली वस्तू मालकाच्या परवानगीशिवाय न घेणे.
• पालनाचे स्वरूप: केवळ घर फोडणे किंवा चोरी करणे एवढेच नाही, तर अनधिकृतपणे दुसऱ्याच्या मालमत्तेचा ताबा न घेणे.
• अतिचार (चुका): चोरीचा माल विकत घेणे, भेसळयुक्त वस्तू विकणे, शासनाचे कर (Taxes) बुडवणे, वजनात किंवा मापात माप पाप (कमी-जास्त) करणे.

४. ब्रह्मचर्य अणुव्रत / स्वदार संतोष

• स्वरूप: स्वतःच्या विवाहित जोडीदाराशीच (पती/पत्नी) शारीरीक आणि मानसिक दृष्टीने एकनिष्ठ राहणे आणि इतर सर्व परस्त्री किंवा परपुरुषाचा पूर्ण त्याग करणे.
• पालनाचे स्वरूप: कामवासानेवर नियंत्रण ठेवणे आणि अनैतिक संबंधांपासून पूर्णपणे दूर राहणे.
• अतिचार (चुका): परस्त्री किंवा परपुरुषाशी अनुचित संबंध ठेवणे, कामातुर होणे, अश्लील गाणी किंवा दृश्ये पाहणे/ऐकणे, स्वतःच्या मुला-मुलींचे विवाह अयोग्य रीतीने ठरवणे.

५. परिग्रह परिमाण अणुव्रत

• गृहस्थाला संसारात राहण्यासाठी धन, धान्य, घर इत्यादींची गरज असते, म्हणून आगमात त्याचा पूर्ण त्याग न सांगता 'मर्यादा' ठरवण्यास सांगितले आहे.
• स्वरूप: धन, धान्य, जमीन, घर, कपडे, सोने-चांदी इत्यादी भौतिक वस्तूंची स्वतःच्या गरजेनुसार एक विशिष्ट मर्यादा आखून घेणे आणि त्या मर्यादेपेक्षा जास्त वस्तूंचा त्याग करणे.
• पालनाचे स्वरूप: जर मर्यादेपेक्षा जास्त संपत्ती किंवा नफा मिळाला, तर त्याचा वापर धर्मादाय कामांत, दानात किंवा समाजकल्याणासाठी करणे.
• अतिचार (चुका): ठरवलेली मर्यादा ओलांडणे, गरजेपेक्षा जास्त संग्रह करणे, अति लोभ बाळगणे.

या ५ अणुव्रतांचे मनापासून पालन केल्याने गृहस्थाचे जीवन अत्यंत शांत, नैतिक, आणि आत्म-कल्याणाच्या मार्गावर अग्रसर होते.