श्रावकाचार

जैन धर्मात 'श्रावक' म्हणजे गृहस्थ (संसारिक जीवन जगणारा) अनुयायी. जैन श्रावक आचार म्हणजे गृहस्थांनी संसारिक जीवनात राहून अहिंसा, सत्य आणि संयम यांचे पालन कसे करावे, याची आचारसंहिता होय. हे प्रामुख्याने अष्ट मूलगुण, बारा व्रते,  सहा आवश्यक आणि ११ प्रतिमा कर्तव्यांवर आधारित आहे.

अ) ५ अणुव्रते (लहान व्रते)

• अहिंसा अणुव्रत: संकल्पी (हेतूने केलेली) हिंसा न करणे आणि निरपराधी प्राण्यांना न मारणे.
• सत्य अणुव्रत: स्थूल असत्य (मोठे खोटे), फसवणूक किंवा विश्वासघात न करणे.
• अचौर्य अणुव्रत: चोरी न करणे; कोणाचीही पडलेली किंवा विसरलेली वस्तू परवानगीशिवाय न घेणे.
• ब्रह्मचर्य अणुव्रत (स्वदार संतोष): स्वतःच्या जोडीदाराशीच एकनिष्ठ राहणे आणि परस्त्री/परपुरुषाचा त्याग करणे.
• परिग्रह परिमाण अणुव्रत: स्वतःच्या गरजा (धन, धान्य, जमीन, घर) मर्यादित ठेवणे.

ब) ३ गुणव्रते (अणुव्रतांना बळ देणारी व्रते)

• दिग्व्रत: आयुष्यात प्रवासाच्या आणि व्यापाराच्या दिशांची मर्यादा आखणे.
• देशव्रत: दिग्व्रताची मर्यादा विशिष्ट काळासाठी (उदा. एका दिवसासाठी) अधिक सूक्ष्म करणे.
• अनर्थदंडव्रत: विनाकारण पापास कारणीभूत ठरणारे विचार किंवा कृती न करणे (उदा. हिंसाकारक उपदेश देणे, नको ते विचार करणे).

क) ४ शिक्षाव्रते (मुनींप्रमाणे आचरण शिकवणारी व्रते)

• सामायिक: रोज सकाळी व संध्याकाळी एकांत जागी बसून आत्मचिंतन आणि ध्यान करणे (किमान ४८ मिनिटे).
• प्रोषधोपवास: महिन्यातून (अष्टमी आणि चतुर्दशीला) उपवास करून धर्मध्यान करणे.
• भोगोपभोग परिमाण: खाणे, पिणे, कपडे इत्यादी वस्तूंच्या वापराची रोज मर्यादा ठरवणे.
• अतिथी संविभाग (वैय्यावृत्त): घरात आलेल्या निस्पृह मुनींना/त्याग्यांना शुद्ध आहार आणि औधष देणे.

श्रावकांनी दररोज खालील सहा गोष्टी करणे आवश्यक आहे:

• देवपूजा: जिनेंद्र भगवंतांची भक्ती आणि पूजा करणे
• गुरु उपासना: जैन साधू आणि संतांची सेवा व आदर करणे
• स्वाध्याय: धार्मिक आणि आध्यात्मिक ग्रंथांचे वाचन करणे
• संयम: आपल्या इच्छा आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणे
• तप: शक्तीनुसार उपवास किंवा इतर आत्मिक तप करणे
• दान: गरजू आणि साधूंना आहार, औषध, ज्ञान आणि अभय दान देणे

श्रावकाच्या ११ प्रतिमा (आध्यात्मिक प्रगतीच्या ११ पायऱ्या)
श्रावकाचे आचरण जसजसे दृढ होते, तसतसा तो ११ प्रतिमांच्या माध्यमातून मुनीमार्गाकडे वाटचाल करतो:

• दर्शन प्रतिमा: सम्यग्दर्शनाने (सत्य श्रद्धेने) युक्त असणे.
• व्रत प्रतिमा: १२ व्रतांचे निष्कलंक पालन करणे.
• सामायिक प्रतिमा: त्रिकाल सामायिक (ध्यान) नियमाने करणे.
• प्रोषधोपवास प्रतिमा: पर्वदिशी उपवास नियमाने करणे.
• सचित्त त्याग प्रतिमा: कच्चे पाणी, हिरव्या भाज्या इत्यादी सचित्त वस्तू न खाणे.
• रात्रीभोजन त्याग प्रतिमा: रात्रीच्या वेळी अन्न व पाणी यांचा पूर्ण त्याग.
• ब्रह्मचर्य प्रतिमा: पूर्णपणे स्त्री/पुरुष संसर्गाचा त्याग करणे.
• आरंभ त्याग प्रतिमा: घरगुती किंवा व्यावसायिक हिंसक कामांचा त्याग करणे.
• परिग्रह त्याग प्रतिमा: सर्व धन-संपत्तीचा त्याग करून केवळ स्वतःच्या वस्त्र व पात्रापुरते मर्यादित राहणे.
• अनुमती त्याग प्रतिमा: संसारातील किंवा कौटुंबिक कामांत सल्ला/अनुमती न देणे.
• उद्दिष्ट त्याग प्रतिमा: स्वतःसाठी विशेष बनवलेला आहार न घेणे (केवळ क्षुलक किंवा ऐलक रूप धारण करणे).

आत्मशुद्धी, वैराग्य आणि धर्मध्यानासाठी १२ अनुप्रेक्षांना (ज्यांना 'बारा भावना' असेही म्हणतात) अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. 'अनुप्रेक्षा' म्हणजे तत्त्वांचे आणि जगाच्या स्वरूपाचे पुन्हा पुन्हा केलेले चिंतन.