१२ अनुप्रेक्षा

'अनुप्रेक्षा' म्हणजे तत्त्वांचे आणि जगाच्या स्वरूपाचे पुन्हा पुन्हा केलेले चिंतन. आत्मशुद्धी, वैराग्य आणि धर्मध्यानासाठी १२ अनुप्रेक्षांना (ज्यांना 'बारा भावना' असेही म्हणतात) अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.

१२ अनुप्रेक्षा आणि त्यांचा भावार्थ

क्र.	अनुप्रेक्षा (भावना)	चिंतन व सविस्तर अर्थ
१	अनित्य अनुप्रेक्षा	शरीर, धन, संपत्ती, नातेवाईक आणि सांसारिक सुख हे सर्व पाण्यावरील बुडबुड्याप्रमाणे क्षणभंगुर व अनित्य आहेत. यात मोह न ठेवता अविनाशी आत्म्याचा शोध घेणे.
२	अशरण अनुप्रेक्षा	संसारात मृत्यू, रोग किंवा कर्मोदयाच्या वेळी धन, मंत्र, औषध किंवा आप्तस्वकीय कोणीही वाचवू शकत नाही. केवळ 'धर्म' आणि स्वतःचा शुद्ध आत्मा हेच खरे शरण आहे.
३	संसार अनुप्रेक्षा	जीव अनादी काळापासून ४ गतींमध्ये (देव, मनुष्य, नारकी, तिर्यंच) फिरत दुःख भोगत आहे. हा संसार असार असून त्यातून मुक्त होणे आवश्यक आहे.
४	एकत्व अनुप्रेक्षा	जीव एकटाच जन्माला येतो, एकटाच मरतो आणि स्वतःच्या शुभाशुभ कर्मांचे फळही एकटाच भोगतो. संसारात कोणीही कोणाचा कायमचा साथीदार नाही.
५	अन्यत्व अनुप्रेक्षा	आत्मा हा शरीर, धन, कुटुंबीय आणि बाह्य पदार्थांपासून पूर्णपणे भिन्न आहे. "शरीर माझे नाही, तर इतर वस्तू माझ्या कशा असतील?" असे चिंतन करणे.
६	अशुचि अनुप्रेक्षा	हे शरीर हाड, मांस, रक्त, मल-मुत्राने बनलेले अपवित्र आहे. शरीरावरील अंध मोह सोडून आत्मिक पवित्रतेकडे वळणे.
७	आस्रव अनुप्रेक्षा	मिथ्यात्व, राग-द्वेष आणि काय-वचन-मनाच्या योगामुळे आत्म्याकडे कर्मांचे आगमन (आस्रव) होते, जे दुःखाचे मूळ आहे.
८	संवर अनुप्रेक्षा	व्रते, समिती, गुप्ती आणि सम्यक ज्ञानाच्या माध्यमातून कर्मांचे नवीन आगमन रोखणे म्हणजेच संवर.
९	निर्जरा अनुप्रेक्षा	तपश्चर्या, स्वाध्याय आणि संयमाच्या माध्यमातून आत्म्यावर साचलेल्या जुन्या कर्मांचा क्षय (नाश) करणे.
१०	लोक अनुप्रेक्षा	तिन्ही लोकांचे (ऊर्ध्व, मध्य, अधो लोक) स्वरूप आणि त्यात जीवाचे अनादी भ्रमंतीचे स्थान समजून घेऊन मुक्तीचा विचार करणे.
११	बोधिदुर्लभ अनुप्रेक्षा	संसारात मनुष्य जन्म मिळणे, त्यातही जैन धर्म, उत्तम बुद्धी, सत्य देव-शास्त्र-गुरूंची प्राप्ती आणि सम्यग्दर्शन मिळणे अत्यंत कठीण (दुर्लभ) आहे.
१२	धर्म अनुप्रेक्षा	अहिंसा, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि उत्तम क्षमा इत्यादी १० धर्मांचे आचरणच जीवाचे संसाररूपी समुद्रातून रक्षण करते.

जैन श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) १२ अनुप्रेक्षांचे (बारा भावनांचे) चिंतन केवळ सिद्धांतापुरते मर्यादित नसून ते दैनंदिन व्यावहारिक व आध्यात्मिक जीवनाचा पाया आहे. गृहस्थ जीवन जगत असताना कौटुंबिक, सामाजिक व व्यावसायिक ताणतणावांना तोंड देण्यासाठी हे चिंतन अत्यंत प्रभावी ठरते.
मोहापासून मुक्ती आणि मानसिक शांती
श्रावक संसारात राहून धन, संपत्ती आणि कुटुंबाची काळजी घेतो. अनित्य व अन्यत्व भावनेमुळे "ही सर्व साधने तात्पुरती आहेत आणि माझा आत्मा या सर्वांपासून वेगळा आहे" याची जाणीव राहते. यामुळे वस्तू किंवा व्यक्ती गमावल्यास होणारा प्रचंड मानसिक त्रास आणि शोक कमी होतो.
संकट काळात धैर्य आणि सहनशीलता
जीवनात आजारपण, आर्थिक नुकसान किंवा जवळच्या व्यक्तीचा वियोग येतो, तेव्हा अशरण आणि संसार अनुप्रेक्षा श्रावकाला धीर देते. "संसारात कर्माचे फळ प्रत्येकाला एकट्यालाच भोगावे लागते" ही एकत्व भावना त्याला कोणत्याही संकटात खचू देत नाही.
सम्यक दृष्टी आणि समभाव
गृहस्थ जीवनात अनेकदा राग-द्वेष, अहंकार आणि कौटुंबिक कलह निर्माण होतात. अशुचि आणि लोक अनुप्रेक्षेचे चिंतन केल्याने बाह्य सौंदर्याचा आणि पैशाचा अहंकार गळून पडतो. श्रावक प्रत्येक परिस्थितीत समभाव (Balance) राखण्यास शिकतो.
पापकर्मांपासून बचाव (संवर व आस्रव)
श्रावकाला व्यापारात किंवा रोजच्या व्यवहारात अनेक प्रकारची पापे करावी लागतात. आस्रव आणि संवर भावनेमुळे त्याला कर्माच्या बंधनाची भीती वाटते. त्यामुळे तो असत्य, चोरी, फसवणूक आणि हिंसा यांसारख्या अति-पापकर्मांपासून स्वतःला दूर ठेवण्याचा प्रयत्न करतो.

धर्मकार्याची प्रेरणा (बोधिदुर्लभ व धर्म)
बोधिदुर्लभ भावनेमुळे श्रावकाला जाणीव होते की मनुष्य जन्म आणि जैन धर्माची प्राप्ती अतिशय दुर्मिळ आहे. त्यामुळे तो आपला अमूल्य वेळ केवळ उपभोगात न घालवता देव-शास्त्र-गुरूंची सेवा, दान, पूजा आणि स्वाध्यायात घालवतो. धर्म अनुप्रेक्षा त्याला १० धर्मांचे (उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव इ.) पालन करण्याची प्रेरणा देते.

संन्यासाची (वैराग्याची) पूर्वतयारी
अनुप्रेक्षांचे निरंतर चिंतन श्रावकाच्या मनात हळूहळू वैराग्य निर्माण करते. यामुळे गृहस्थ जीवनातील आसक्ती कमी होते आणि भविष्यात देशव्रत किंवा महाव्रत (मुनि दीक्षा) स्वीकारण्याची आध्यात्मिक तयारी होते.

श्रावकाने रोजच्या देवपूजेत किंवा सामायिकाच्या वेळी या १२ भावनांचे चिंतन केल्यास त्याचे जीवन तणावमुक्त, नीतिमान आणि मोक्षमार्गागामी बनते.