बारसणुपेक्खा

भावनानिहाय सारांश (९१ गाथा)

• मंगल व नावे (गाथा १–२): सिद्धांना नमस्कार आणि बारा अनुप्रेक्षांची नावे.
• अध्रुव (गाथा ३–७): इंद्रपद, चक्रवर्तीपद, शरीर, यौवन, धन व स्वजन सर्व क्षणभंगुर; केवळ आत्मस्वभावच ध्रुव.
• अशरण (गाथा ८–१३): मरणापासून मंत्र, तंत्र, औषध, देव, इंद्र कोणीही वाचवू शकत नाहीत; आत्माच आत्म्याला शरण, म्हणून पंचपरमेष्ठी व रत्नत्रयाचा आश्रय.
• एकत्व (गाथा १४–२०): जीव एकटाच जन्मतो, मरतो, कर्म बांधतो व फळ भोगतो; ज्ञानदर्शनस्वरूप आत्मा एकटाच उपादेय.
• अन्यत्व (गाथा २१–२३): आई-वडील, पत्नी, पुत्र, मित्र व शरीरही आत्म्यापासून भिन्न.
• संसार (गाथा २४–३८): द्रव्य, क्षेत्र, काल, भव व भाव या पाच प्रकारच्या परिवर्तनांतून (पंचपरावर्तन) जीवाचे अनादी भ्रमण; शुद्धात्म्याला संसार नाही.
• लोक (गाथा ३९–४२): अधो, मध्य व ऊर्ध्व लोकाचे स्वरूप आणि तेथील जीवांची शुभ-अशुभ स्थिती.
• अशुचित्व (गाथा ४३–४६): शरीराची अपवित्रता; आत्मा मात्र शुचि.
• आस्रव (गाथा ४७–६०): मिथ्यात्व, अविरती, कषाय व योग हे आस्रवाचे प्रकार; शुभ व अशुभ आस्रव; निश्चयाने आत्म्यात आस्रव नाही.
• संवर (गाथा ६१–६५): सम्यक्त्व, व्रत, कषायनिग्रह व योगनिरोधाने संवर; शुद्धोपयोग हाच संवर.
• निर्जरा (गाथा ६६–६७): सविपाक व अविपाक निर्जरा; तपाने होणारी निर्जरा मोक्षाचे कारण.
• धर्म (गाथा ६८–८२): श्रावकाच्या अकरा प्रतिमा, मुनींचे उत्तम क्षमादी दहा धर्म; निश्चयाने आत्मा हाच धर्म.
• बोधिदुर्लभ (गाथा ८३–८६): मनुष्यजन्म, उत्तम कुल, आरोग्य, जिनधर्म आणि त्यातही सम्यग्ज्ञानाची प्राप्ती अत्यंत दुर्लभ.
• उपसंहार (गाथा ८७–९१): बारा भावना हेच प्रतिक्रमण, प्रत्याख्यान, आलोचना व समाधी; या भावनांनी पूर्वी अनेक जीव सिद्ध झाले व होतील.