चरणानुयोग (आचरण आणि नियम)

चरणानुयोग हा जैन धर्माच्या चार प्रमुख अणुयोगांपैकी  एक आहे. मुनी आणि श्रावक यांनी दैनंदिन जीवनात पाळायचे आचरण, दैनंदिन दिनचर्या, उपवास, संयम आणि नियम स्पष्ट करणे हा याचा मुख्य विषय आहे. 

हा अनुयोग आपल्याला सम्यक दृष्टी, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक आचरण कसे अंमलात आणावे व त्याचे रक्षण कसे करावे हे शिकवतो. जैन साहित्यात, 'मूलाचार', 'उपासकाध्यायन' आणि 'भगवती आराधना' यांसारखे, मूलभूत आचरण शिकवणारे ग्रंथ याच श्रेणीत येतात.

नियमसार

कुन्दकुंदाचार्यविरचित नियमसार हा आत्मशुद्धी व मोक्षमार्गाचे निश्चय-व्यवहार दृष्टिकोनातून विवेचन करणारा दिगंबर जैन परंपरेतील महत्त्वपूर्ण ग्रंथ आहे.

प्राकृतचरणानुयोगकुन्दकुन्दाचार्य

श्रीअष्टपाहुड

कुन्दकुंदाचार्यांनी रचलेला श्रीअष्टपाहुड हा दिगंबर जैन परंपरेतील दर्शन, चारित्र व मोक्षमार्गावर प्रकाश टाकणारा महत्त्वपूर्ण आगम ग्रंथ आहे.

प्राकृतचरणानुयोगकुन्दकुन्दाचार्य

मूलाचार

वट्टकेराचार्यांनी रचलेला मूलाचार हा दिगंबर जैन परंपरेतील मुनींच्या आचारसंहितेचा महत्त्वपूर्ण मूलग्रंथ आहे.

चरणानुयोगवट्टकेराचार्य

पुरुषार्थसिद्ध्युपाय

आचार्य अमृतचन्द्र विरचित हा ग्रंथ गृहस्थ जीवनातील श्रावकधर्म, व्रते आणि पुरुषार्थसाधनेचे विवेचन करतो.

चरणानुयोगअमृतचंद्राचार्य

बारसणुपेक्खा

बारसणुपेक्खा हा आचार्य कुन्दकुन्दविरचित प्राकृत भाषेतील एक प्रमुख दिगम्बर जैन ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ अवघ्या ९१ गाथांचा संक्षिप्त ग्रंथ आहे व त्यात मोक्षमार्गावर चिंतन करण्यासाठी उपयुक्त बारा अनुप्रेक्षांचे दैनंदिन स्वाध्यायासाठी आणि १२ भावनांचे सार पटापट समजून घेण्यासाठी अतिशय उपयुक्त मानला जातो.

प्राकृतचरणानुयोगकुन्दकुन्दाचार्य

कार्तिकेयानुप्रेक्षा

स्वामि कार्तिकेय विरचित 'कार्तिकेयानुप्रेक्षा' हा प्राकृत भाषेतील एक महत्त्वपूर्ण दिगंबर जैन ग्रंथ असून यात बारा अनुप्रेक्षांचे विवेचन केले आहे. 'अनुप्रेक्षा' म्हणजे बारंवार विचार करणे किंवा आत्मचिंतन करणे. संसाराच्या असत्य स्वरूपाचे चिंतन करून आत्म्याला वैराग्याकडे नेणे हा या ग्रंथाचा मुख्य उद्देश आहे. यामध्ये खालील १२ भावनांचे अतिशय भावूक व तत्त्वज्ञानात्मक वर्णन केले आहे:

प्राकृतचरणानुयोगस्वामि कार्तिकेय

रत्नकरण्ड श्रावकाचार

समन्तभद्राचार्यांनी रचलेला हा ग्रंथ दिगंबर जैन श्रावकांच्या आचार-नियमांचे सम्यक् विवेचन करतो.

चरणानुयोगसमन्तभद्राचार्य

आराधनासार

आराधनासार हा देवसेनाचार्यांनी रचलेला दिगंबर जैन परंपरेतील आराधना व सल्लेखनाविषयक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ आहे.

चरणानुयोगदेवसेनाचार्य

ज्ञानार्णव

शुभचंद्राचार्यांनी रचलेला ज्ञानार्णव हा ध्यान आणि बारा भावनांवर आधारित एक महत्त्वपूर्ण दिगंबर जैन ग्रंथ आहे.

चरणानुयोगशुभचंद्राचार्य

भगवती आराधना

शिवाचार्यविरचित भगवती आराधना हा दिगंबर जैन परंपरेतील मोक्षमार्गावरील एक महत्त्वपूर्ण आगमिक ग्रंथ आहे.

चरणानुयोगशिवाचार्य

पद्मनंदी पंचविन्शतिका

आचार्य पद्मनंदी विरचित हे ग्रंथ दिगंबर जैन परंपरेतील धर्म, दान, आचार, स्तोत्र व आत्मभावना यांवरील पंचविसाव्या अधिकारांचा संग्रह आहे.

चरणानुयोगआ पद्मनंदी

आत्मानुशासन

आचार्य गुणभद्र यांनी रचलेल्या 'आत्मानुशासन' या ग्रंथात जीवाला आत्मस्वरूपाचे भान देऊन संसारातून मुक्त होण्याचा मार्ग श्लोकबद्ध रूपाने सांगितला आहे. यात सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान व सम्यक्चारित्र यांच्या आधारे आत्मानुशासनाचे महत्त्व विशद केले आहे.

चरणानुयोगगुणभद्राचार्य

रयणसार

कुन्दकुंदाचार्यांनी रचलेला हा ग्रंथ आत्मशुद्धी, रत्नत्रय आणि मोक्षमार्गाचे सार सांगणारा महत्त्वपूर्ण प्राकृत ग्रंथ आहे.

प्राकृतचरणानुयोगकुन्दकुन्दाचार्य

उपासकाध्ययन

उपासकाध्ययन हा सोमदेवाचार्यांनी रचलेला एक महत्त्वपूर्ण दिगंबर जैन ग्रंथ असून यात श्रावकाच्या आचारधर्माचे सविस्तर विवेचन केले आहे.

चरणानुयोगसोमदेवाचार्य
🏠मुख्य पान📿जिनवाणी⛰️तीर्थक्षेत्र📖आगम🧘तत्त्वज्ञान