आत्मानुशासन

विषयक्रमानुसार श्लोकनिहाय सारांश

• श्लोक १–९ (प्रस्तावना): मंगलाचरण व ग्रंथरचनेचे प्रयोजन; हितकारक उपदेश देणारे गुरू दुर्मिळ; खऱ्या श्रोत्याचे लक्षण — वैद्याच्या कडू औषधाप्रमाणे हितकारक उपदेश स्वीकारणारा.
• श्लोक १०–१७ (सम्यग्दर्शन): सम्यग्दर्शनाचे स्वरूप व त्याचे दहा प्रकार — आज्ञा, मार्ग, उपदेश, सूत्र, बीज, संक्षेप, विस्तार, अर्थ, अवगाढ व परमावगाढ सम्यक्त्व.
• श्लोक १८–४५ (धर्म व पुण्य): सुलभ आचरणापासून धर्माची सुरुवात; विषयसुख भोगतानाही धर्माचे रक्षण; धर्माचे फळ न मागता मिळते; शिकार इत्यादी कर्मे प्रत्यक्ष दुःखाचे कारण; पुण्यवानांना उपसर्गही दुःखद नाहीत; परिग्रहत्यागाची प्रेरणा.
• श्लोक ४६–७० (आशा, तृष्णा व समता): धर्म, सुख, ज्ञान व गतीचे स्वरूप; आशारूपी नदी पार करण्याची प्रेरणा; जगाची क्षणभंगुरता; तृष्णाजनित दुःख; मोहनिद्रेत असलेल्या प्राण्याची दशा; समभाव व विषयत्याग; मुनींच्या गुणांची प्रशंसा.
• श्लोक ७१–१०९ (जीवनाची क्षणभंगुरता व शरीर): आयू अल्प व अनिश्चित; काळ प्राण्यांना कसा गिळतो; स्त्री-शरीरावरील आसक्तीचा त्याग; कुटुंबीय खरे हितकारी नाहीत; पांढरे केस म्हणजे मृत्यूचा संदेश; बालपण, तारुण्य व वार्धक्य — तिन्ही अवस्थांत धर्म दुर्लभ; शरीर सर्व आपत्तींचे घर; लक्ष्मीत्याग; दया-दमाच्या मार्गाची प्रेरणा.
• श्लोक ११०–१३० (तप व मोक्षमार्ग): परमात्मा होण्याचे रहस्य; तप हेच सर्व सिद्धींचे साधन आणि तपात ज्ञानाचा महिमा; कर्मविधी अलंघ्य; आधी अशुभ सोडून शुभात, मग शुभही सोडून शुद्धात — हा त्यागाचा क्रम; मोक्षमार्गाची यात्रा.
• श्लोक १३१–१७२ (मुनींना उपदेश): विषयसुखाचे पोषण करणारे ठग; मनाची दुर्बलता; दोषाचा अंशही निंद्य; खरे धर्मात्मा व चारित्र पाळणारे मुनी विरळ; दीन कोण व अभिमानी कोण; निर्ग्रंथांनी परिग्रह घेण्याचा निषेध; तप मलिन करणाऱ्यांची निंदा; शास्त्राभ्यासाची प्रेरणा.
• श्लोक १७३–२३० (तत्त्वदृष्टी व कषायविजय): सर्व पदार्थ परस्परविरोधी धर्मांनी युक्त (अनेकांत); भव्य-अभव्य भेद; अविपाक निर्जरेची प्रेरणा; राग-द्वेषाचे कारण; इष्टवियोगातील शोक व्यर्थ; जन्म हे मरणासारखेच; बाह्य तप; रोग मिटण्यालाच सुख मानणे अज्ञान; क्रोध, मान व माया या कषायांचा त्याग; साधर्मींबद्दल ईर्ष्या टाळणे; रत्नत्रयाचे रक्षण.
• श्लोक २३१–२७० (हेय-उपादेय व आत्मस्वरूप): आशारूपी शत्रूपासून सावध राहणे; प्रवृत्ती-निवृत्तीच्या पलीकडील अवस्था; हेय-उपादेयाचे स्वरूप; बंध-निर्जरेची परिपाटी; अल्प दोषही हानिकारक; कर्मोदयात मुनी खिन्न होत नाहीत व उदासीन जीवाला नवीन बंध नाही; आत्म्याचे स्वरूप; शेवटी गुरू जिनसेनाचार्यांचे स्मरण.