पुरुषार्थसिद्ध्युपाय

पुरुषार्थसिद्ध्युपाय (जिनप्रवचन-रहस्यकोश) हा आचार्य अमृतचंद्र (इ.स. १० वे शतक) यांनी आर्या छंदात रचलेला २२६ संस्कृत श्लोकांचा श्रावकाचार ग्रंथ आहे. 'पुरुष' म्हणजे आत्मा आणि 'अर्थसिद्धी' म्हणजे त्याचे प्रयोजन (मोक्ष) सिद्ध होणे — त्याचा उपाय म्हणजे रत्नत्रय. समयसाराचे टीकाकार असलेल्या अमृतचंद्रांनी येथे श्रावकधर्मालाही निश्चय-व्यवहाराच्या संतुलित दृष्टीतून मांडले असून अहिंसेची सर्वांत सूक्ष्म व्याख्या हे या ग्रंथाचे वैशिष्ट्य आहे.

विभागनिहाय सारांश

• मंगल व भूमिका (श्लोक १–८): परमज्योती व अनेकांताला नमन; निश्चय व व्यवहार नय — दोन्ही जाणून मध्यस्थ राहणाराच उपदेशाचा खरा लाभ घेतो.
• ग्रंथारंभ (श्लोक ९–१९): आत्मा (पुरुष) व त्याचे प्रयोजन; जीवाचे परिणाम व कर्मबंध यांचा निमित्त-नैमित्तिक संबंध; रत्नत्रय हा पुरुषार्थसिद्धीचा उपाय.
• सम्यग्दर्शन (श्लोक २०–३२): तत्त्वार्थश्रद्धान आणि निःशंकित आदी आठ अंगे.
• सम्यग्ज्ञान (श्लोक ३३–३८): सम्यग्ज्ञानाचे आठ अंग (आचार) आणि दर्शन-ज्ञानाचा संबंध.
• सम्यक्चारित्र (श्लोक ३९–४२): सकल व विकल चारित्र.
• अहिंसा (श्लोक ४३–९०): 'रागादी भावांचा प्रादुर्भाव न होणे हीच अहिंसा आणि त्यांचा उदय हीच हिंसा' — हा जिनागमाचा संक्षेप; प्राणघात न होताही प्रमादाने हिंसा व प्राणघात होऊनही अप्रमत्ताला हिंसा नाही; हिंसेचे विविध भंग; मद्य, मांस, मधु व पाच उदुंबर फळांचा त्याग; 'धर्मासाठी', 'देवतांसाठी' किंवा 'दुःखी जीवांची सुटका' म्हणून केल्या जाणाऱ्या हिंसेचे खंडन.
• सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य व परिग्रहपरिमाण (श्लोक ९१–१२८): असत्याचे चार प्रकार; चोरी व कुशील हेही हिंसाच; अंतरंग चौदा व बाह्य दहा प्रकारचे परिग्रह आणि त्यांचे परिमाण.
• रात्रीभोजनत्याग (श्लोक १२९–१३६): रात्रीभोजनात अपरिहार्य हिंसा व रागाधिक्य.
• गुणव्रते व शिक्षाव्रते (श्लोक १३७–१९५ च्या सुमारास): दिग्व्रत, देशव्रत, अनर्थदंडविरती; सामायिक, प्रोषधोपवास, भोगोपभोग-परिमाण व अतिथिसंविभाग; सल्लेखना ही आत्मघात नसून अहिंसाच; व्रतांचे अतिचार; बारा तप व बावीस परीषह.
• समारोप (श्लोक १९६–२२६): रत्नत्रय हे बंधाचे कारण नसून मोक्षाचे; जितका राग तितका बंध, जितके रत्नत्रय तितका अबंध; शेवटच्या श्लोकात ग्रंथकारांची विनम्रता — 'अक्षरांनी पदे, पदांनी वाक्ये व वाक्यांनी हे शास्त्र झाले; यात आमचे काहीच कर्तृत्व नाही'.

महत्त्व

श्रावकांसाठी आचरणाचे नियम आणि त्यामागील आध्यात्मिक कारण एकत्र देणारा हा ग्रंथ दिगंबर समाजात नित्यस्वाध्यायाचा प्रमुख ग्रंथ आहे. अहिंसेची 'रागादिकांचा अभाव' ही व्याख्या जैन नीतिशास्त्राचा गाभा मानली जाते.