भगवती आराधना
भगवती आराधना (मूलाराधना) हा आचार्य शिवार्य (शिवकोटी) यांचा सुमारे २,१६६ प्राकृत गाथांचा विशाल ग्रंथ असून समाधिमरण (सल्लेखना) विषयावरील सर्वांत प्राचीन व प्रमाणभूत ग्रंथ आहे. दर्शन, ज्ञान, चारित्र व तप या चार आराधनांचे स्वरूप सांगून, मृत्यूसमयी साधकाने (क्षपकाने) व त्याची सेवा करणाऱ्या संघाने काय करावे याचे अत्यंत सविस्तर मार्गदर्शन यात आहे. आचार्य अपराजितसूरींची 'विजयोदया' व पं. आशाधरांची 'मूलाराधना-दर्पण' या टीका प्रसिद्ध आहेत. यातील अनेक कथासंकेतांवरून पुढे 'आराधना कथाकोश' रचले गेले.
विभागनिहाय सारांश
- प्रस्तावना: चार आराधना (व्यवहार व निश्चय); मरणाचे सतरा प्रकार आणि त्यांत पंडित-पंडित, पंडित व बालपंडित मरणाची श्रेष्ठता; भक्तप्रत्याख्यान, इंगिनी व प्रायोपगमन मरण.
- सविचार भक्तप्रत्याख्यानाचे ४० अधिकार — पूर्वतयारी: अर्ह (योग्यता), लिंग, शिक्षा (श्रुताभ्यास), विनय, समाधी, अनियत विहार, परिणाम, उपधित्याग, श्रिती (उत्तरोत्तर शुद्ध भाव), भावना आणि सल्लेखना (शरीर व कषाय दोन्हींचे क्रमशः कृशीकरण).
- संघ, गुरू व निर्यापक: दिशा (उत्तराधिकारी आचार्याची नेमणूक), क्षमापना, अनुशिष्टी (उपदेश), परगणचर्या (दुसऱ्या संघात जाणे), योग्य आचार्याचा शोध (मार्गणा), सुस्थित आचार्याचे गुण, उपसंपदा, परीक्षा, प्रतिलेखन, आपृच्छा व प्रतीच्छन.
- आलोचना व वसती: दोषांची निर्मळ आलोचना व तिचे दहा दोष, गुणदोष-अवलोकन; शय्या (वसती), संस्तर (शय्यासन); ४८ निर्यापक मुनींची व्यवस्था व त्यांची कर्तव्ये.
- आहारत्याग व अनुशिष्टी: क्रमाने आहाराची हानी, प्रत्याख्यान, क्षामणा, क्षपण; क्षपकाला केलेला दीर्घ उपदेश (अनुशिष्टी) — मिथ्यात्वत्याग, सम्यक्त्व, पंचपरमेष्ठी भक्ती, पाच महाव्रते, इंद्रिय-कषायजय, बारा भावना व अनेक दृष्टांत — हा ग्रंथाचा सर्वांत मोठा भाग आहे.
- वेदना व शेवटच्या क्षणाची साधना: सारणा (वेदनेने विस्मृत झाल्यास स्मरण करून देणे), कवच (परीषहांपासून संरक्षणासाठी उपदेश), समता, ध्यान (धर्म व शुक्ल), लेश्या, आराधनेचे फल आणि विजहना (देहत्यागानंतर शरीराचा विधी).
- इतर मरणे व समारोप: अविचार भक्तप्रत्याख्यान, इंगिनी व प्रायोपगमन मरण; केवली व सिद्धांचे अतींद्रिय सुख; आराधनेचा महिमा व ग्रंथकाराचे निवेदन.
महत्त्व
जीवनाचा शेवट शांतीने, जागरूकतेने व आत्मलीन होऊन कसा करावा, याचे इतके सविस्तर आणि मानवी संवेदनशीलतेने भरलेले मार्गदर्शन भारतीय साहित्यात दुर्मिळ आहे. सल्लेखना-परंपरेचा हा मूलाधार ग्रंथ आहे.