श्रीअष्टपाहुड
अष्टपाहुड (अष्टप्राभृत) हा आचार्य कुंदकुंद यांच्या आठ स्वतंत्र 'पाहुडां'चा (प्राभृत — भेट) प्राकृत संग्रह असून त्यात सुमारे ५०० गाथा आहेत. मुनिधर्मात शिथिलता येऊ लागल्याच्या काळात सम्यग्दर्शन, आत्मभाव आणि निर्ग्रंथ मुनिलिंगाची शुद्धता यांवर कठोर व स्पष्ट शब्दांत भर देणारा हा ग्रंथ आहे. पहिल्या सहा पाहुडांवर श्रुतसागरसूरींची संस्कृत टीका आणि पं. जयचंद छाबडा यांची हिंदी वचनिका प्रसिद्ध आहे.
पाहुडनिहाय सारांश
- दर्शन पाहुड (३६ गाथा): 'दंसणमूलो धम्मो' — धर्माचे मूळ सम्यग्दर्शन; दर्शनापासून भ्रष्ट झालेला खरा भ्रष्ट, त्याला निर्वाण नाही; सम्यक्त्वाचे लक्षण व महिमा; सम्यग्दृष्टीने मिथ्यादृष्टींना वंदन करू नये.
- सूत्र पाहुड (२७ गाथा): अरिहंतांनी सांगितलेले व गणधरांनी गुंफलेले 'सूत्र' (आगम) जाणणारा भवनाश करतो — सुई दोऱ्यासह असली तर हरवत नाही हे उदाहरण; निर्ग्रंथ लिंग हाच मोक्षमार्ग; मुनी, उत्कृष्ट श्रावक व आर्यिका ही तीन लिंगे.
- चारित्र पाहुड (सुमारे ४४ गाथा): सम्यक्त्वाचरण चारित्र व संयमाचरण चारित्र; सम्यक्त्वाची आठ अंगे; श्रावकांची बारा व्रते (पाच अणुव्रत, तीन गुणव्रत, चार शिक्षाव्रत — ज्यात सल्लेखनाही); मुनींची महाव्रते, समिती व गुप्ती.
- बोध पाहुड (सुमारे ६२ गाथा): आयतन, चैत्यगृह, जिनप्रतिमा, दर्शन, जिनबिंब, जिनमुद्रा, ज्ञान, देव, तीर्थ, अरहंत व प्रव्रज्या या अकरा गोष्टींचा व्यवहार व निश्चय अर्थ — उदा. खरे आयतन व खरे चैत्यगृह म्हणजे संयमी मुनी.
- भाव पाहुड (सुमारे १६५ गाथा): सर्वांत मोठा पाहुड — भावलिंग प्रधान, द्रव्यलिंग त्याचे साधन; भावाविना केवळ नग्नतेने मोक्ष नाही; अनंत भवांतील दुःखांचे स्मरण; बाहुबली, मधुपिंगल, वसिष्ठ मुनी, बाहुमुनी, द्वीपायन यांची उदाहरणे आणि 'तुषमाष' घोकत केवलज्ञान मिळवणारे शिवभूती मुनी; भावशुद्धीसाठी बारा भावना व ध्यान.
- मोक्ष पाहुड (सुमारे १०६ गाथा): बहिरात्मा, अंतरात्मा व परमात्मा; परद्रव्यात रत तो दुर्गतीत, स्वद्रव्यात रत तो सुगतीत; ध्यानाने परमात्मप्राप्ती; 'या काळातही धर्मध्यान शक्य' आणि त्याने स्वर्ग व परंपरेने मोक्ष.
- लिंग पाहुड (२२ गाथा): मुनिवेष धारण करून नाचणे-गाणे, कलह, व्यापार, स्त्रीसंसर्ग इत्यादी करणाऱ्या भ्रष्ट श्रमणांवर कठोर टीका — असा वेषधारी 'श्रमण नव्हे तर तिर्यंच योनी'.
- शील पाहुड (४० गाथा): शील (विषयविरक्ती) आणि ज्ञान यांचा विरोध नाही; शीलाविना ज्ञानही व्यर्थ; जीवदया, इंद्रियदमन, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य, संतोष, सम्यग्दर्शन, ज्ञान व तप हे शीलाचे परिवार; शीलाने मोक्ष.
महत्त्व
सम्यग्दर्शन आणि भावशुद्धीला सर्वोच्च स्थान देणारा व मुनिलिंगाची प्रतिष्ठा राखणारा हा ग्रंथ दिगंबर परंपरेत आचारशुद्धीचा प्रमाणग्रंथ मानला जातो.