नियमसार
नियमसार हा आचार्य कुंदकुंद यांचा शौरसेनी प्राकृत भाषेतील सुमारे १८७ गाथांचा ग्रंथ आहे. 'नियम' म्हणजे जे नियमाने (निश्चितपणे) करण्यायोग्य आहे ते — सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान व सम्यक्चारित्र हे रत्नत्रय; आणि 'सार' म्हणजे विपरीततेपासून मुक्त, शुद्ध. म्हणून 'नियमसार' म्हणजे शुद्ध रत्नत्रय. ग्रंथकार स्वतः सांगतात की हा ग्रंथ त्यांनी 'निजभावनेसाठी' लिहिला. मुनींच्या प्रतिक्रमण, प्रत्याख्यान, आलोचना, प्रायश्चित्त, सामायिक इत्यादी आवश्यक क्रियांचा निश्चय (परमार्थ) अर्थ सांगणारा हा अद्वितीय ग्रंथ आहे. मलधारी पद्मप्रभदेव (इ.स. १२ वे शतक) यांची 'तात्पर्यवृत्ती' ही संस्कृत टीका प्रसिद्ध आहे.
अधिकारनिहाय सारांश (१२ अधिकार)
- जीव अधिकार (गाथा १–१९): मार्ग व मार्गफल; आप्त, आगम व तत्त्व; जीवाचे ज्ञानोपयोग व दर्शनोपयोग, स्वभाव व विभाव; मनुष्य, नारकी, तिर्यंच, देव ही विभाव पर्याय.
- अजीव अधिकार (गाथा २०–३७): पुद्गलाचे परमाणू व स्कंध, स्वभाव-विभाव पुद्गल; धर्म, अधर्म, आकाश व काल द्रव्ये; अस्तिकाय व प्रदेश.
- शुद्धभाव अधिकार (गाथा ३८–५५): 'जीवादी बाह्यतत्त्व हेय, कर्मोपाधिरहित आत्मा उपादेय'; शुद्ध आत्म्यात ना स्वभावस्थाने, ना मान-अपमान, ना हर्ष-विषाद, ना गुणस्थान-मार्गणा; व्यवहार व निश्चय सम्यक्त्व.
- व्यवहार-चारित्र अधिकार (गाथा ५६–७६): पाच महाव्रते, पाच समिती, तीन गुप्ती (तेरा प्रकारचे चारित्र) आणि पंचपरमेष्ठींचे स्वरूप.
- परमार्थ-प्रतिक्रमण अधिकार (गाथा ७७–९४): 'मी नारकी नाही, तिर्यंच नाही, मनुष्य नाही, देव नाही; त्यांचा कर्ता-करविता-अनुमोदक नाही' — या भेदविज्ञानाने केलेले ध्यान हेच खरे प्रतिक्रमण.
- निश्चय-प्रत्याख्यान अधिकार (गाथा ९५–१०६): सर्व शुभाशुभ विकल्प सोडून आत्म्यात स्थिर होणे हेच प्रत्याख्यान; 'माझा आत्मा एक, शाश्वत, ज्ञानदर्शनमय; बाकी सर्व संयोगजन्य भाव बाह्य'.
- परम-आलोचना अधिकार (गाथा १०७–११२): आलोचनेचे चार प्रकार — आलोचन, आलुंछन, अविकृतीकरण व भावशुद्धी — यांचा निश्चय अर्थ.
- शुद्धनिश्चय-प्रायश्चित्त अधिकार (गाथा ११३–१२१): क्रोधादींचा क्षय करण्याची भावना व आत्मचिंतन हेच प्रायश्चित्त; उत्कृष्ट आत्मज्ञान हेच तप.
- परम-समाधी अधिकार (गाथा १२२–१३३): वचनोच्चार सोडून वीतरागभावाने आत्म्याचे ध्यान; 'जो सर्व जीवांप्रति समभाव ठेवतो, त्याचीच स्थायी सामायिक' — सामायिकाचा परमार्थ.
- परम-भक्ती अधिकार (गाथा १३४–१४०): रत्नत्रयाची भक्ती हीच निर्वृत्ती-भक्ती; आत्म्याला आत्म्याशी जोडणे हीच योगभक्ती.
- निश्चय-परमावश्यक अधिकार (गाथा १४१–१५८): 'अवश' म्हणजे जो कोणाच्या वश नाही — त्याचे कर्म ते 'आवश्यक'; परद्रव्य व शुभ-अशुभ भावांत अडकलेला श्रमण 'अन्यवश'; आत्मवश श्रमणच खरा आवश्यकधारी.
- शुद्धोपयोग अधिकार (गाथा १५९–१८७): व्यवहाराने केवली सर्व जाणतात, निश्चयाने आत्म्याला जाणतात; केवलज्ञान-दर्शन युगपत; केवलींच्या इच्छारहित क्रिया; निर्वाण व सिद्धांचे स्वरूप — 'जिथे दुःख, सुख, पीडा, बाधा, मरण, जन्म नाही तेच निर्वाण'; ग्रंथाचा उपसंहार.
महत्त्व
मुनिचर्येतील प्रत्येक क्रियेचा अंतरंग (निश्चय) अर्थ उलगडणारा हा ग्रंथ साधकाला बाह्य क्रियेपासून आत्मानुभवाकडे नेतो. समयसार-प्रवचनसारासोबत तो कुंदकुंदांच्या अध्यात्माचा प्रमुख आधार आहे.