श्रावक प्रतिमा

प्रतिमा म्हणजे श्रावकाच्या अध्यात्मिक प्रगतीची, नियम-संयमाची आणि वेशभूषेच्या त्यागाची पायरी. जशी पायरी-पायरीने व्यक्ती उंच शिखरावर पोहोचते, तसेच श्रावक १ ते ११ प्रतिमांच्या माध्यमातून हळूहळू गृहस्थ जीवनातून पूर्ण मुनीमार्गाकडे (निर्ग्रंथ अवस्थेकडे) वाटचाल करतो.

श्रावकाच्या ११ प्रतिमा 
1. दर्शन प्रतिमा:

• शंका, आकांक्षा इत्यादी ८ दोषांशिवाय शुद्ध सम्यग्दर्शन (तत्त्वश्रद्धा) धारण करणे.
• अष्ट मूलगुणांचे आणि ५ उदुंबर फळांच्या त्यागाचे निष्कलंक पालन करणे.

2. व्रत प्रतिमा:

• निरतिचार (कोणतीही चूक न करता) ५ अणुव्रते, ३ गुणव्रते आणि ४ शिक्षाव्रते (एकूण १२ व्रते) यांचे अत्यंत दृढतेने पालन करणे.

3. सामायिक प्रतिमा:

• दररोज सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळ (त्रिकाल) नियमपूर्वक किमान ४८ मिनिटे एकाग्रतेने सामायिक (आत्माचिंतन व ध्यान) करणे.

4. प्रोषधोपवास प्रतिमा:

• दर महिन्याच्या अष्टमी आणि चतुर्दशीला नियमपूर्वक २४ तासांचा (किंवा १६ प्रहरांचा) उपवास करून धर्मध्यान व स्वाध्यायात वेळ घालवणे.

5. सचित्त त्याग प्रतिमा:

• सचित्त (ज्यात सूक्ष्म जीव असतात असे कच्चे पाणी, फळे, भाज्या, बीजे) न खाणे. केवळ प्रासुक (उकळलेले/पक्व केलेले) अन्न-पाणी ग्रहण करणे.

6. रात्रीभोजन त्याग प्रतिमा:

• रात्रीच्या वेळी सर्व प्रकारचे अन्न, पाणी, खाद्यपदार्थ यांचा पूर्ण त्याग करणे. (या प्रतिमाधाऱ्याला 'दिवामैथुन त्याग' आणि रात्री अन्न बनवून देण्याचाही त्याग असतो).

7. ब्रह्मचर्य प्रतिमा:

• सर्व प्रकारच्या कामवासना, स्त्री-पुरुष संसर्ग आणि कौटुंबिक भोगांचा पूर्ण त्याग करून मन-वचन-कायेने ब्रह्मचर्याचे पालन करणे.

8. आरंभ त्याग प्रतिमा:

• उपजीविकेसाठी लागणारे शेती, व्यापार, नोकरी, स्वयंपाक किंवा घरगुती हिंसक (आरंभी) कामे करणे पूर्णपणे थांबवणे.

9. परिग्रह त्याग प्रतिमा:

• धन, धान्य, जमीन, घर, वाहने यांसारख्या बाह्य परिग्रहाचा पूर्ण त्याग करणे. केवळ स्वतःच्या अंगावरील मर्यादित कपडे आणि पात्रापुरता परिग्रह ठेवणे.

10. अनुमती त्याग प्रतिमा:

• कौटुंबिक, व्यावहारिक किंवा संसारी कामांत स्वतःची अनुमती (सल्ला/संमती) देणे पूर्णपणे बंद करणे. संसाराच्या सर्व बाबींविषयी उदासीन राहणे.

11. उद्दिष्ट त्याग प्रतिमा (क्षुलक / ऐलक पर्याय):

• श्रावकाची ही सर्वोच्च पायरी आहे. यामध्ये श्रावक घर सोडतो आणि मुनींच्या संघात राहतो.
• स्वतःसाठी विशेष बनवलेला आहार न घेता, मुनींप्रमाणे केवळ गोचरी (याचना न करता मिळालेला) आहार घेतो.
• क्षुलक: लंगोटी व एक चादर धारण करतात आणि आहारासाठी पात्र वापरतात.
• ऐलक: केवळ एक लंगोटी धारण करतात आणि मुनींप्रमाणे उभे राहून अंजुलीमध्ये (हातात) आहार घेतात.

११ प्रतिमांचे महत्त्व

• १ ते ६ प्रतिमा: जघन्य (प्राथमिक) श्रावक: घरात राहून व्रतांची तीव्रता वाढवणारा 
• ७ ते ९ प्रतिमा: मध्यम श्रावक: कौटुंबिक जबाबदाऱ्या व परिग्रहाचा त्याग करणारा
• १० व ११ प्रतिमा: उत्कृष्ट श्रावक: घर सोडून मुनींप्रमाणे जीवन जगणारा (क्षुलक/ऐलक)

रत्नकरण्ड श्रावकाचार (आचार्य समंतभद्र): गाथा १३६ ते १४७ मध्ये या ११ प्रतिमांचे सविस्तर लक्षण स्पष्ट केले आहे.
सागार धर्मामृत (पंडित आशाधर): श्रावकाच्या या ११ प्रतिमा म्हणजे मुनी धर्माची पूर्वतयारी मानली गेली आहे.