ब्रह्मचर्य अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले चौथे मुख्य व्रत म्हणजे ब्रह्मचर्य (स्वदारसंतोष / परस्त्रीत्याग) अणुव्रत' होय. गृहस्थ जीवन जगताना सर्व प्रकारच्या कामवासनेचा पूर्ण त्याग करणे कठीण असते. म्हणून, स्वतःच्या विवाहित पती किंवा पत्नीशीच प्रामाणिक राहणे आणि इतर सर्व स्त्री किंवा पुरुषांप्रति आई, बहीण, भाऊ किंवा अपत्याचा पवित्र भाव ठेवणे म्हणजे स्वदारसंतोष अणुव्रत होय.
न चापि परदारान् गच्छति न च परान् गमयति।
तद्व्रतं स्वदारसंतोषं प्राहुर्व्रतिनो विचारचतुराः॥ रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ५९)
अर्थ: जो स्वतः परस्त्री किंवा परपुरुषाकडे वाईट दृष्टीने जात नाही आणि दुसऱ्यालाही प्रवृत्त करत नाही, त्याला ज्ञानी पुरुष 'स्वदारसंतोष अणुव्रती' म्हणतात.)*
ब्रह्मचर्य अणुव्रताचे मूळ स्वरूप आणि लक्षणे
व्रत निर्दोष ठेवण्यासाठी खालील ५ अतिचार (चुका) टाळणे आवश्यक आहे:
परस्त्रीनिमोचनं स्वदारसंतोषः। -- तत्त्वार्थ सूत्र
अर्थ: परस्त्रीचा किंवा परपुरुषाचा पूर्ण त्याग करून स्वतःच्या जीवनसाथीमध्येच समाधानी राहणे म्हणजे स्वदारसंतोष अणुव्रत होय.न चापि परदारान् गच्छति न च परान् गमयति।
तद्व्रतं स्वदारसंतोषं प्राहुर्व्रतिनो विचारचतुराः॥ रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ५९)
अर्थ: जो स्वतः परस्त्री किंवा परपुरुषाकडे वाईट दृष्टीने जात नाही आणि दुसऱ्यालाही प्रवृत्त करत नाही, त्याला ज्ञानी पुरुष 'स्वदारसंतोष अणुव्रती' म्हणतात.)*
ब्रह्मचर्य अणुव्रताचे मूळ स्वरूप आणि लक्षणे
- स्वदारसंतोष / स्वपतिसंतोष: स्वतःच्या धर्मपत्नी किंवा पतीमध्येच समाधानी राहणे आणि इतर सर्व परस्त्री/परपुरुषांबद्दल कामवासनेचा पूर्ण त्याग करणे.
- इंद्रिय निग्रह: कामवासनेला उत्तेजित करणाऱ्या विषयांवर आणि विचारांवर संयम ठेवणे.
- चारित्र्य शुद्धी: मनामध्ये, वचनात आणि वर्तनात पवित्रता बाळगणे.
व्रत निर्दोष ठेवण्यासाठी खालील ५ अतिचार (चुका) टाळणे आवश्यक आहे:
- इतत्वरिकापरिगृहीतागमना: कुलटा किंवा चारित्र्यहीन स्त्री/पुरुषाशी संसर्ग ठेवणे किंवा संबंध ठेवणे.
- अपरिगृहीतागमना: ज्यांचा कोणी मालक/पती/पत्नी नाही अशा (वेश्या इत्यादी) परस्त्री किंवा परपुरुषाशी संबंध ठेवणे.
- अनंगक्रीडा: कामांगांव्यतिरिक्त शरीराच्या इतर अवयवांद्वारे कामक्रीडा किंवा विकृत कृत्य करणे.
- परविवाहकरण: स्वतःच्या अपत्यांव्यतिरिक्त इतरांचे (दुसऱ्यांचे) विवाह लावून देण्यात अतिरस घेणे किंवा ते घडवून आणणे.
- कामतिव्राभिनिवेश: स्वतःच्या पती किंवा पत्नीच्या बाबतीतही अतीव तीव्र कामवासना बाळगणे आणि विषयासक्त होणे.
ब्रह्मचर्य (स्वदारसंतोष) अणुव्रताच्या ५ भावना
विषयासक्ती आणि कामवासनेपासून दूर राहण्यासाठी ५ भावना:
विषयासक्ती आणि कामवासनेपासून दूर राहण्यासाठी ५ भावना:
- स्त्रीरागकथाश्रवणत्याग: कामोत्तेजक किंवा विषय-भोगांशी संबंधित कथा/गोष्टी न ऐकणे.
- तन्मनोहरांगनिरीक्षणत्याग: इतरांच्या सुंदर किंवा आकर्षक अंगांकडे कुदृष्टीने न पाहणे.
- पूर्वरतानुस्मरणत्याग: भूतकाळात भोगलेल्या विषयांचे किंवा सुखांचे स्मरण न करणे.
- वृष्येष्टरसत्याग: शरीरात कामवासना वाढवणारे गरिष्ठ, अति मसालेदार आणि उत्तेजक रस/अन्न न खाणे.
- स्वशरीरसंस्कारत्याग: स्वतःच्या शरीराला सजवणे, शृंगार करणे किंवा अतीव मग्न होणे सोडून देणे.
थोडक्यात सांगायचे तर: कौटुंबिक जीवनात पवित्रता राखणे, नैतिक चारित्र्य जपणे आणि संयमित जीवन जगणे हेच ब्रह्मचर्य अणुव्रत आहे.
आगम ग्रंथ संदर्भ
परस्त्रीनिमोचनं स्वदारसंतोषः।
तत्त्वार्थसूत्रन चापि परदारान् गच्छति न च परान् गमयति। तद्व्रतं स्वदारसंतोषं प्राहुर्व्रतिनो विचारचतुराः॥ (श्लोक ५९)
रत्नकरण्ड श्रावकाचार