परिग्रह परिमाण अणुव्रत
श्रावकांसाठी (गृहस्थांसाठी) सांगितलेले पाचवे आणि अंतिम मुख्य अणुव्रत म्हणजे परिग्रह परिमाण अणुव्रत (किंवा परिग्रह प्रमाण व्रत) होय. गृहस्थ जीवनात पूर्ण निष्परिग्रह (काहीही जवळ न बाळगणे) होणे शक्य नसते. म्हणून, आपल्या गरजेनुसार धन, धान्य, घर, संपत्ती इत्यादी १० प्रकारच्या बाह्य परिग्रहाची (मालमत्तेची) एक विशिष्ट सीमा/मर्यादा ठरवून घेणे आणि त्या मर्यादेपेक्षा जास्त वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे परिग्रह परिमाण अणुव्रत होय.
मूर्च्छा परिग्रहः तत्त्वार्थ सूत्र ७/१७
अर्थ: वस्तूंवर असणारी आसक्ती, मोह किंवा 'माझेपणाची भावना' (मूर्च्छा) हाच खरा परिग्रह आहे.
धनधान्यादि ग्रन्थं परिमाय तोऽधिकेषु निस्पृहता।
श्रीमत्परिग्रहपरिमाणव्रतं भवेत् परिमितग्रन्थे॥ -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ६१)
अर्थ: धन-धान्य इत्यादी परिग्रहाचे प्रमाण ठरवून त्यापेक्षा जास्त संपत्तीबद्दल निष्स्पृह (आसक्तीरहित) होणे, यालाच परिग्रह परिमाण व्रत म्हणतात.
धनधान्यादि ग्रन्थं परिमाय तोऽधिकेषु निस्पृहता।
श्रीमत्परिग्रहपरिमाणव्रतं भवेत् परिमितग्रन्थे॥ -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार (श्लोक ६१)
अर्थ: धन-धान्य इत्यादी परिग्रहाचे प्रमाण ठरवून त्यापेक्षा जास्त संपत्तीबद्दल निष्स्पृह (आसक्तीरहित) होणे, यालाच परिग्रह परिमाण व्रत म्हणतात.
परिग्रहाचे मूळ स्वरूप आणि १० भेद
गृहस्थाने खालील १० बाह्य परिग्रहांची सीमा ठरवणे आवश्यक मानले गेले आहे:- क्षेत्र: शेती किंवा मोकळी जमीन.
- वास्तू: घर, दुकान किंवा इमारती.
- हिरण्य: चांदी किंवा चांदीची नाणी.
- सुवर्ण: सोने किंवा सोन्याचे दागिने.
- धन: रोख रक्कम किंवा बँक शिल्लक.
- धान्य: गहू, तांदूळ इत्यादी अन्नधान्य.
- द्विपद: दास, दासी किंवा कामगार/कर्मचारी.
- चतुष्पद: गाय, म्हैस, घोडे इत्यादी फालतू/उपयोगी पशू.
- कुप्य: वस्त्रे, कापड आणि कपडे.
- शय्यासन: खाट, सोफा, भांडी आणि इतर घरगुती सामान.
- इच्छांवर नियंत्रण: अमर्याद भौतिक सुखाच्या मागे न धावता स्वतःच्या गरजांची आणि संपत्तीची मर्यादा निश्चित करणे.
- अतिरिक्त धनाचा त्याग: ठरवलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त लाभ किंवा संपत्ती मिळाल्यास ती धार्मिक कार्य, समाजकल्याण किंवा चतुर्विध दानासाठी (आहार, औषध, शास्त्र, अभय) वापरणे.
- अल्प-आसक्ती: संपत्ती बाळगूनही तिच्या मोहात न अडकता तटस्थ वृत्ती ठेवणे.
निश्चित केलेल्या मर्यादेचे सूक्ष्म उल्लंघन होऊ नये म्हणून खालील ५ अतिचार (चुका) टाळणे आवश्यक आहे:
- क्षेत्रवास्तू प्रमाणातिक्रम: ठरवलेल्या जमिनीच्या किंवा घराच्या मर्यादेपेक्षा (नियम तोडून) जास्त जागा व्यापणे किंवा खरेदी करणे.
- हिरण्यसुवर्ण प्रमाणातिक्रम: सोने-चांदी किंवा दागिन्यांची ठरवलेली मर्यादा ओलांडणे.
- धनधान्य प्रमाणातिक्रम: रोख रक्कम, बँक बॅलन्स किंवा अन्नधान्याची निश्चित केलेली मर्यादा ओलांडून संग्रह करणे.
- द्विपदचतुष्पद प्रमाणातिक्रम: सेवक, कर्मचारी किंवा पशूंची संख्या ठरवलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त वाढवणे.
- कुप्यप्रमाणातिक्रम: वस्त्रे, कपडे किंवा गृहोपयोगी वस्तूंची ठरवलेली मर्यादा ओलांडून अधिक संग्रह करणे.
संपत्ती आणि भौतिक वस्तूंच्या मोहापासून वाचण्यासाठी ५ भावना:
- मनोज्ञ-अमनोज्ञ-इंद्रिय-विषय-राग-द्वेष-त्याग: ५ इंद्रियांच्या मनाला आवडणाऱ्या (मनोज्ञ) विषयात अतीव 'राग' न ठेवणे आणि नावडत्या (अमनोज्ञ) विषयात 'द्वेष' न करणे.
या ५ भावना प्रामुख्याने स्पर्श, रस, गंध, वर्ण आणि शब्द या ५ इंद्रियांच्या विषयांवरील राग-द्वेषाचा त्याग करण्याशी संबंधित आहेत.
आगम ग्रंथ संदर्भ
मूर्च्छा परिग्रहः ७/१७
तत्त्वार्थसूत्रधनधान्यादि ग्रन्थं परिमाय तोऽधिकेषु निस्पृहता। श्रीमत्परिग्रहपरिमाणव्रतं भवेत् परिमितग्रन्थे॥ श्लोक ६१
रत्नकरण्ड श्रावकाचार