अशुभ (पाप) आस्रव

आत्म्याकडे कर्मांचे पुद्गल परमाणु आकर्षित होण्याच्या क्रियेला आस्रव म्हणतात. जेव्हा आत्म्यामध्ये विकार किंवा अशुद्ध भाव निर्माण होतात, तेव्हा कर्मांचा जो ओघ येतो त्याला अशुभ आस्रव म्हणतात.
अशुभ आस्रवामुळे आत्म्याला पाप कर्मांचा बंध होतो, ज्यामुळे प्राण्याला संसारात विविध प्रकारची दुःखे, रोग आणि नरक-तिर्यंच गती सहन करावी लागते.

अशुभ आस्रवाची मुख्य कारणे:

• तीव्र क्रोध (राग/संताप): दुसऱ्यांवर रागवणे, सूड उगवण्याची भावना ठेवणे.
• तीव्र मान (अहंकार): स्वतःच्या रूप, ज्ञान, धन किंवा कुळाचा अभिमान बाळगून इतरांचा अपमान करणे.
• तीव्र माया (छल-कपट): दुसऱ्यांना फसवणे, कपटी व्यवहार करणे, मनात एक आणि ओठावर दुसरे ठेवणे.
• तीव्र लोभ: धन, संपत्ती आणि भोगांची अमर्याद लालसा बाळगणे

५ पापांमध्ये प्रवृत्ती (हिंसादी पाच पापे): ज्या क्रियांमुळे कर्मांचा तीव्र अशुभ आस्रव होतो, ती पाच मुख्य पापे:

• हिंसा: कोणत्याही जिवाला मन, वचन किंवा कायेने त्रास देणे, मारणे किंवा त्याचे प्राण हिरावून घेणे.
• असत्य (खोटे बोलणे): दुसऱ्याचे नुकसान करणारे, कटू किंवा खोटे शब्द बोलणे.
• चौर्य (चोरी): दुसऱ्याची वस्तू त्याच्या परवानगीशिवाय घेणे किंवा हडप करणे.
• कुशील (अब्रह्मचर्य): कामवासनेच्या अधीन होणे, व्यभिचार करणे किंवा विषयासक्ती बाळगणे.
• परिग्रह: धन-दौलत, घर-दार आणि वस्तूंचा अमर्याद संग्रह करणे व त्यावर तीव्र ममत्व ठेवणे.

५ इंद्रिये आणि मनाचा असंयम (इंद्रिय आणि मनोविकार)

• इंद्रियांचे दास्य: स्पर्श, रसना (जीभ), घ्राण (नाक), चक्षु (डोळे) आणि श्रोत्र (कान) या पाच इंद्रियांच्या विषयांमध्ये अंध होऊन आत्महित विसरणे (उदा. जिभेच्या चवीसाठी प्राण्यांची हत्या करणे).
• अशुभ मन (कुविचार): मनात दुसऱ्याबद्दल वाईट विचार आणणे, कोणाचे अहित चिंतणे किंवा ईर्ष्या बाळगणे.

प्रमाद (आळस आणि दुर्लक्ष): धर्माचरणात, आत्मचिंतनात आणि जीवदयेमध्ये आळस करणे याला 'प्रमाद' म्हणतात. आगमात १५ प्रकारचे प्रमाद सांगितले आहेत (जसे की ४ विकथा - स्त्री, भोजन, देश, राजा यांच्या निरर्थक गप्पा मारणे; ५ विषय; ४ कषाय; निद्रा आणि स्नेह). प्रमादामुळे नकळत जिवांची हिंसा होते आणि अशुभ कर्मांचा आस्रव होतो.
मिथ्यात्व (अज्ञान आणि भ्रामक श्रद्धा)

• सत्य देव-शास्त्र-गुरुंवर श्रद्धा नसणे: अज्ञानापोटी हिंसायुक्त धर्माला धर्म मानणे, भ्रामक गोष्टींवर विश्वास ठेवणे.
• भेदविज्ञानाचा अभाव: शरीर आणि आत्मा एकच मानणे आणि परद्रव्यांना आपले मानणे हा सर्वात तीव्र अशुभ आस्रवाचा हेतू आहे.

अशुभ योग (मन, वचन आणि कायेची वाईट प्रवृत्ती)

• अशुभ मनोयोग: मनात हिंसा, चोरी, कपट किंवा रागाचे विचार आणणे.
• अशुभ वचनयोग: शिवीगाळ करणे, निंदा करणे, टोमणे मारणे किंवा असत्य बोलणे.
• अशुभ काययोग: शरीराने दुसऱ्याला मारहाण करणे, प्राण्यांना त्रास देणे किंवा हिंसाचार करणे.

थोडक्यात सांगायचे तर: जेव्हा आत्म्यामध्ये राग, द्वेष, मोह, हिंसा आणि कषाय वाढतात, तेव्हा कर्मांचा अशुभ आस्रव होतो. हा अशुभ आस्रव रोखण्यासाठीच जैन परंपरेत दशलक्षण धर्म (क्षमा, मार्दव, संयम इ.) आणि १२ भावनांचे चिंतन करण्यास सांगितले आहे.