संज्ञा प्ररूपणा

मोहनीय कर्माच्या उदयाने जीवाच्या ठायी अनादिकालापासून सहजपणे निर्माण होणाऱ्या तीव्र इच्छा/अभिलाषांना संज्ञा म्हणतात. आहार, भय, मैथुन व परिग्रह अशा चार संज्ञा प्रत्येक संसारी जीवात - एकेंद्रियापासून संज्ञी पंचेंद्रियापर्यंत - कमी-अधिक प्रमाणात आढळतात.

चार संज्ञा: 

• आहार संज्ञा (भोजनाची इच्छा)
• भय संज्ञा (भीती - सात प्रकारची: इहलोकभय, परलोकभय, अरक्षाभय, अगुप्तिभय, मरणभय, वेदनाभय व आकस्मिकभय) 
• मैथुन संज्ञा (कामवासना)
• परिग्रह संज्ञा (संग्रह/मालकीची इच्छा)

कर्मसिद्धांताशी संबंध: या चारही संज्ञा चारित्रमोहनीय कर्माच्या (विशेषतः कषाय व नोकषाय) उदयाशी निगडित आहेत - मैथुनसंज्ञा वेदमोहनीयाशी, तर आहार-भय-परिग्रह संज्ञा प्रामुख्याने लोभ व भय-जुगुप्सा नोकषायांशी संबंधित आहेत. गुणस्थान जसजसे उंचावते, तसतशा या संज्ञा मंदावत जातात - सर्वविरति (सहावे गुणस्थान) प्राप्त मुनींतही सूक्ष्म रूपात यांचे अस्तित्व राहते, तर वीतराग अवस्थेत (बारावे गुणस्थान) त्या पूर्णतः नष्ट होतात.

गोम्मटसार जीवकांड

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय ८