जीवसमास

'समास' म्हणजे संक्षेपाने एकत्रीकरण - ज्याद्वारे विश्वातील अनंतानंत संसारी जीवांचा इंद्रिय-संख्या व पर्याप्ति (शारीरिक-मानसिक विकासाची पूर्णता) यांच्या आधारे संक्षिप्त वर्गीकरणात समावेश केला जातो, त्याला जीवसमास म्हणतात.
जीवसमासाचे मुख्य प्रकार आणि वर्गीकरण
जीवसमासाचे अभ्यासाच्या दृष्टिकोनातून ३ मुख्य स्तर मानले जातात: १४ भेद, १९ भेद आणि ५७ भेद.
      तत्थ य जीवसमासा चउद्दसा एगमेगमेक्केसु।
      हुंति समासा बहुगा संखेज्जा संखेज्ज अणंता॥ गोम्मटसार - जीवकांड गाथा ७२
अर्थ: जीवांचे मुख्य १४ समास आहेत, परंतु सूक्ष्म दृष्टीने ते संख्यात, असंख्यात आणि अनंतानंत होतात.

पर्याप्ती आणि अपर्याप्ती भेद
प्रत्येक जीवसमासामध्ये पर्याप्त आणि अपूर्ण/अपर्याप्त हे दोन पैलू अत्यंत महत्त्वाचे असतात:

• पर्याप्त: ज्या जीवाने जन्मानंतर स्वतःचे शरीर, इंद्रिये, श्वास इत्यादी पूर्ण बनवण्याची क्षमता पूर्ण केली आहे.

• निवृत्त्यपर्याप्त: जो जीव पर्याप्ती पूर्ण करण्याच्या प्रक्रियेत आहे (अजून पूर्ण झालेली नाही).

• लब्ध्यपर्याप्त: जो जीव जन्मानंतर एक श्वासोच्छवासाच्या १८ व्या भागातच पर्याप्ती पूर्ण न करता मरण पावतो.

अ) १४ जीवसमास: हे १४ भेद सर्व सामान्य आगम अभ्यासात मुख्य मानले जातात:

• एकेंद्रिय: स्पर्श इंद्रिय असणारे. प्रत्येकाचे पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 
• द्विंद्रिय: स्पर्श + रस असणारे. प्रत्येकाचे पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 
• त्रिंद्रिय:  स्पर्श + रस + गंध असणारे. प्रत्येकाचे पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 
• चतुरिंद्रिय: स्पर्श + रस + गंध + चक्षू असणारे. प्रत्येकाचे पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 
• असंज्ञी पंचेंद्रिय: मन नसलेले पंचेंद्रिय असणारे. प्रत्येकाचे पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 
• संज्ञी पंचेंद्रिय: मन असलेले पंचेंद्रिय असणारे. प्रत्येकाचे पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 
• पंचस्थावर/सूक्ष्म एकेंद्रिय:  पर्याप्त आणि अपर्याप्त प्रकार 

व्यवहार नियमाने ६ मुख्य जाती × २ (पर्याप्त/अतिरिक्त) = १२ + २ सूक्ष्म भेद = १४ जीवसमास मानले जातात.

ब) १९ जीवसमास (मध्यम वर्गीकरण)
यात एकेंद्रिय जीवांचे त्यांच्या गुणधर्मांनुसार अधिक सूक्ष्म स्पष्टीकरण दिले जाते:

• बादर पृथ्वीकायिक (पर्याप्त व अपर्याप्त) - २
• बादर जलकायिक (पर्याप्त व अपर्याप्त) - २
• बादर अग्निकायिक (पर्याप्त व अपर्याप्त) - २
• बादर वायुकायिक (पर्याप्त व अपर्याप्त) - २
• प्रत्येक वनस्पतीकायिक (पर्याप्त व अपर्याप्त) - २
• साधारण वनस्पतीकायिक / निगोद (पर्याप्त व अपर्याप्त) - २

एकूण = एकेंद्रिय जीव (१४ भेद) + विकलेन्द्रिय जीव (३ भेद)+ पंचेंद्रिय जीव (२ भेद) = १९ भेद

क) ५७ जीवसमास (विस्तृत आणि सूक्ष्म गणितीय वर्गीकरण)
गोम्मटसार जीवकांडात ५७ जीवसमासांचे अत्यंत सूक्ष्म गणित मांडले आहे:

• सूक्ष्म एकेंद्रिय (१०): ५ कायिक (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, वनस्पती) × २ (पर्याप्त/अपर्याप्त).
• बादर एकेंद्रिय (१२): ५ कायिक + १ प्रत्येक वनस्पती × २ (पर्याप्त/अपर्याप्त)
• विकलेन्द्रिय (६): द्विंद्रिय, त्रिंद्रिय, चतुरिंद्रिय × २
• पंचेंद्रिय (२९ भेद): जलचर, थलचर, नभचर, देव, नारकी, मनुष्य यांचे संज्ञी-असंज्ञी व पर्याप्त-अपर्याप्त भेद.

षट्खंडागमात 'जीवसमास' या उपविभागात जीवांच्या आकाराची (क्षेत्र), संख्येची आणि काळाची गणिते मांडून जीवांच्या श्रेणींचे वर्ग स्पष्ट केले आहेत.

जीवसमास प्ररूपणेचे महत्त्व

• अहिंसेचा पाया: कोणता जीव किती सूक्ष्म आहे, कुठे राहतो आणि त्याची इंद्रिये किती विकसित आहेत (उदा. निगोद किंवा एकेंद्रिय जीव) हे समजल्याशिवाय सूक्ष्म अहिंसा धर्माचे (जीवदया) पालन करणे अशक्य आहे.
• जीवशास्त्राची सूक्ष्मता: आधुनिक विज्ञान वनस्पती किंवा सूक्ष्मजीवांना एकाच गटात मानते; परंतु जैन सिद्धांतातील 'जीवसमास' हा सूक्ष्म, बादर, पर्याप्त, अपर्याप्त अशा भेदांनी पेशीय व शारीरिक रचनेचे अत्यंत वैज्ञानिक विश्लेषण करतो.

कर्मसिद्धांताशी संबंध: प्रत्येक जीवसमासात जीवाला किती प्राण व किती संज्ञा असतात हे निश्चित असते - उदा. सूक्ष्म एकेंद्रिय जीवाला केवळ चार प्राण (स्पर्शेंद्रिय, कायबल, आयु, श्वासोच्छ्वास) असतात, तर संज्ञी पंचेंद्रिय जीवाला दहाही प्राण असतात. गुणस्थानांच्या उलट, जीवसमास हे जीवाच्या शारीरिक-इंद्रिय विकासाचे वर्गीकरण आहे, तर गुणस्थान हे आध्यात्मिक शुद्धीचे वर्गीकरण आहे - दोन्ही मिळून जीवाच्या द्रव्य व भाव अशा दोन्ही अंगांचे संपूर्ण चित्रण होते.

गोम्मटसार जीवकांड, गाथा ६७-७२

षट्खंडागम - जीवस्थान