कर्म बंध

जेव्हा जीवाच्या मन, वचन  आणि काय (शरीर) यांच्या योगामुळे कर्मे आकर्षित होतात आणि आपले क्रोध, अहंकार, मोह आणि लोभ (कषाय) यांसारखे दुर्गुण त्यांना आत्म्याशी बांधून ठेवतात त्या क्रियेला किंवा स्थितीला कर्म बंध म्हणतात.
        कषाययावेश्याद जीवस्य कर्मणो योग्या पुद्गलानां संबंधो बंधः। -- तत्त्वार्थ सूत्र (८/२)
अर्थ: आत्म्याला असणाऱ्या कषायांमुळे (क्रोध, मान, माया, लोभ) कार्मण वर्गणा  (कर्म परमाणू) जेव्हा आत्म्याशी जोडले जातात, तेव्हा त्याला 'कर्म बंध' म्हणतात.
        कसायादो जीवस्स य पोग्गलकम्माण होदि संबधो
        सो बंधो भणियव्यो जीवस्स य पुणो हवे चेदा॥ -- द्रव्यसंग्रह
अर्थ: कषायांच्या तीव्रतेमुळे जिवाचा आणि पुद्गल कर्मांचा जो संबंध जोडला जातो, त्याला कर्म बंध म्हणावे.

कर्म बंधाची मुख्य चार कारणे (हेतू)
कर्म कसे बांधले जाईल हे मुख्यत्वे चार गोष्टींवर अवलंबून असते (तत्त्वार्थ सूत्र ८/१):

• मिथ्यात्व: तत्त्वांची खरी ओळख नसणे आणि विपरीतावर श्रद्धा ठेवणे.
• अविरत: ५ पाप आणि ५ इंद्रियांच्या विषयांवर नियंत्रण नसणे.
• प्रमाद: धर्मीक कार्यांविषयी उत्साह नसणे आणि अज्ञानात राहणे.
• कषाय (क्रोध, मान, माया, लोभ): मनाची मलिनता आणि राग-द्वेष.
• योग: मन, वचन, कायेची हालचाल होय

कर्म बंधाचे मुख्य ४ प्रकार (प्रकृति, प्रदेश, स्थिति, अनुभाग)
कर्म जेव्हा आत्म्याशी बांधले जाते, तेव्हा त्याचे मुख्य चार प्रकार वा अवस्था ठरतात:

• प्रकृति बंध: कर्माचे स्वरूप किंवा वैशिष्ट्य किंवा कर्म कोणत्या स्वभावाचे आहे? (उदा. ज्ञानाला झाकणारे ज्ञानावरणीय, सुखा-दुःखाची प्रकृती देणारे वेदनीय, शरीराचा आकार देणारे नाम कर्म इ.). मुख्य कर्मांचे ८ मूळ प्रकार आणि त्यांचे उत्तर प्रकृती असतात.
• स्थिति बंध: कर्म आत्म्याशी किती काळ किंवा कालावधीसाठी बांधलेले राहील ? (कधी फळ देऊन सुटेल? याची कालावधी कषायाच्या तीव्रतेवर ठरते - काही सेकंदांपासून ते 70 कोटी-कोटी सागरोपम काळापर्यंत
• अनुभाग बंध : त्या कर्माचे परिणाम/ फळ किती तीव्र किंवा मंद मिळेल? (गोड किंवा कडू फळ देण्याची त्याची ताकद किती आहे).
• प्रदेश बंध: आत्म्याकडे येणाऱ्या कर्म-पुद्गलांचे प्रमाण किंवा संख्या किती आहे? (किती कर्मपरमाणू आत्म्याशी जोडले गेले).

घाती आणि अघातिया कर्म (बंधाचे परिणाम)
बंधादरम्यान येणारी कर्मे प्रामुख्याने दोन भागांत विभागली जातात:

• घाती कर्म : जे आत्म्याच्या मूळ गुणांना (ज्ञान, दर्शन, अनंत शक्ती आणि सुख) झाकतात किंवाघात करतात (ज्ञानावरणी, दर्शनावरणी, मोहनीय, अंतराय).
• अघातिया कर्म : जे आत्म्याचे गुण झाकत नाहीत तर शरीराचे आयुष्य, रचना आणि परिस्थिती ठरवतात (आयु, नाम, गोत्र, वेदनीय).

थोडक्यात सांगायचे तर: कषायांमुळे आत्म्याला चिकटणारे कर्मांचे परमाणु म्हणजेच कर्म बंध होय. याच बंधाला रोखण्यासाठी 'संवर' आणि जुनी कर्मे नष्ट करण्यासाठी 'निर्जरा' केली जाते.