मार्गणा

'मार्गणा' म्हणजे शोध, अन्वेषण किंवा चौकशी. संसारातील अनंत जीवांचे स्वरूप व अवस्था समजून घेण्यासाठी जैन दर्शनात चौदा दृष्टिकोनांतून (निकषांतून) जीवांचा शोध घेतला जातो, त्यांना मार्गणा म्हणतात.

१४ मार्गणा प्ररूपणांचा सविस्तर तपशील

        'गइ इंदिए सु काये जोवे वेदे कसाए णाणे य।
        संयम दंसण लेस्सा भव्ये सम्मत्त सण्णि आहारे॥' -- गोम्मटसार - जीवकांड गाथा १४
        यात या १४ मार्गणांचा एकाच गाथेत क्रमबद्ध उल्लेख आढळतो.
१. गति मार्गणा:

• जीवाच्या कर्माच्या उदयानुसार मिळणारा भव/पर्याय. याचे ४ प्रकार आहेत:
• नरक गति, तिर्यंच गति (पशू-पक्षी-झाडे), मनुष्य गति, आणि देव गति.

२. इंद्रिय मार्गणा:

• जीवाच्या ज्ञानाचे माध्यम आणि शरीराची रचना. याचे ५ प्रकार आहेत:
• एकेंद्रिय (फक्त स्पर्श - उदा. वनस्पती, माती), द्विंद्रिय (स्पर्श, रस - उदा. अळी), त्रिंद्रिय (स्पर्श, रस, गंध - उदा. मुंगी), चतुरिंद्रिय (स्पर्श, रस, गंध, चक्षू - उदा. माशी), आणि पंचेंद्रिय (पाचही इंद्रिये - उदा. मनुष्य, पशू).

३. काय मार्गणा:

• जीवाच्या शरीराचा प्रकार. याचे ६ प्रकार आहेत:
• पृथ्वीकायिक (माती/दगड), जलकायिक (पाणी), अग्निकायिक (ग्नि), वायुकायिक (हवा), वनस्पतिकायिक (झाडे-वेली) आणि त्रसकायिक (द्विंद्रिय ते पंचेंद्रिय हालचाल करणारे जीव).

४. योग मार्गणा:

• मन, वचन आणि काया यांच्या निमित्ताने आत्म्याच्या प्रदेशांमध्ये होणारे कंपन. याचे ३ प्रकार आहेत:
• मनोयोग, वचनयोग, आणि काययोग.

५. वेद मार्गणा:

• जीवाची स्त्री-पुरुष किंवा नपुंसक भाव-कामुकता (स्त्री/पुरुष/नपुंसक वेद कर्माचा उदय). याचे ३ प्रकार आहेत:
• स्त्रीवेद, पुरुषवेद, आणि नपुंसकवेद.

६. कषाय मार्गणा:

• आत्म्याच्या मूळ स्वभावाला कलंकित करणारे भाव. याचे ४ मुख्य प्रकार आहेत:
• क्रोध, मान, माया (कपट), आणि लोभ.

७. ज्ञान मार्गणा:

• जीवाची जाणण्याची क्षमता (सम्यक् आणि मिथ्या मिळून). याचे ८ प्रकार आहेत:
• कुमती, कुश्रुत, कुअवधी (३ अज्ञान/मिथ्याज्ञान).
• मती, श्रुत, अवधी, मनःपर्याय, आणि केवलज्ञान (५ सम्यग्ज्ञान).

८. संयम मार्गणा:

• जीवाची अहिंसा आणि व्रतांचे पालन करण्याची पायरी. याचे ७ प्रकार आहेत:
• सामायिक, च्छेदोपस्थापना, परिहारविशुद्धी, सूक्ष्मसांपराय, यथाख्यात (५ पूर्ण संयम/मुनी), संयमासंयम (अंशतः संयम/श्रावक), आणि असंयम.

• ज्ञानाच्या आधी होणारा वस्तूचा सामान्य आकार किंवा प्रतिभास. याचे ४ प्रकार आहेत:
• चक्षू दर्शन (डोळ्यांनी), अचक्षू दर्शन (इतर इंद्रियांनी), अवधी दर्शन, आणि केवलदर्शन.

• कषाययुक्त योगांमुळे आत्म्याच्या परिणामांना मिळणारा रंग/भाव. याचे ६ प्रकार आहेत:
• अशुभ लेश्या (३): कृष्ण (काळा), नील (निळा), कापोत (करडा).
• शुभ लेश्या (३): तेजो (पिवळा), पद्म (गुलाबी/कमळासारखा), शुक्ल (पांढरा).

११. भव्यत्व मार्गणा:

• जीवामध्ये मुक्ती (मोक्ष) प्राप्त करण्याची योग्यता आहे की नाही. याचे २ प्रकार आहेत:
• भव्य (मोक्ष प्राप्त करू शकणारा) आणि अभव्य (कधीही मोक्ष न मिळवणारा).

• देव-शास्त्र-गुरु आणि तत्त्वांवर असणारी श्रद्धा किंवा अश्रद्धा. याचे ६ प्रकार आहेत:
• औपशमिक, क्षायोपशमिक (क्षयोपशम), क्षायिक, सासादन, सम्यग्मिथ्यात्व (मिश्र), आणि मिथ्यात्व.

१३. संज्ञी मार्गणा:

• जीवाकडे मन (विचार करण्याची/शिकण्याची क्षमता) आहे की नाही. याचे २ प्रकार आहेत:
• संज्ञी (मन असणारे - उदा. मनुष्य, पंचेंद्रिय पशू) आणि असंज्ञी (मन नसणारे - उदा. एकेंद्रिय ते चतुरिंद्रिय जीव).

१४. आहारक मार्गणा:

• जीवाने शरीराच्या पोषणासाठी कर्म-वर्गणा किंवा नोकर्म-वर्गणा (अन्न/पुद्गल) ग्रहण करणे. याचे २ प्रकार आहेत:
• आहारक (आहार/पुद्गल ग्रहण करणारा) आणि अनाहारक (विग्रह गतीत किंवा सिद्ध अवस्थेत आहार न घेणारा).

गुणस्थानाशी संबंध: गुणस्थान हे जीवाच्या आध्यात्मिक शुद्धीचे क्रमिक वर्गीकरण आहे, तर मार्गणा हे जीवाच्या विविध अंगांचे समांतर वर्गीकरण आहे. गोम्मटसार जीवकांडात व षट्खंडागमाच्या जीवस्थान खंडात गुणस्थान व मार्गणा या दोन्ही निकषांतून प्रत्येक जीवाचे संपूर्ण विश्लेषण (मार्गणा-गुणस्थान सारणी) दिलेले आहे.

गइ इंदिए सु काये जोवे वेदे कसाए णाणे य। संयम दंसण लेस्सा भव्ये सम्मत्त सण्णि आहारे॥' गाथा १४

षट्खंडागम - जीवस्थान

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय २